Nỗ lực phát triển văn hóa đọc trong trường học
Không chỉ dừng lại ở thư viện truyền thống, các mô hình thư viện thân thiện, thư viện mở, thư viện Room to Read theo định hướng của Bộ GD&ĐT đã được triển khai tại nhiều địa phương, góp phần mở rộng cơ hội tiếp cận sách cho học sinh.
Sau 5 năm thực hiện Chương trình nâng cao chất lượng thư viện giai đoạn 2021 - 2025, hơn 2.100 thư viện thân thiện đã được mở rộng tại 14 tỉnh, thành (trong đó có Gia Lai), với trên 3,28 triệu học sinh thụ hưởng. Cùng với đó, hàng nghìn giáo viên, cán bộ quản lý, nhân viên thư viện được tập huấn; hệ thống tiêu chuẩn thư viện trường học từng bước được hoàn thiện.
Bên cạnh đầu tư cơ sở vật chất, nhiều trường chủ động đổi mới cách tổ chức thư viện theo hướng linh hoạt như số hóa danh mục sách, xây dựng “tủ sách lớp học”, tạo không gian đọc mở, góp phần đưa sách đến gần học sinh hơn.
Tại một số trường tiểu học và THCS, việc đọc đã được đưa vào lớp học thông qua hoạt động kể chuyện hoặc góc đọc. Cô Nguyễn Thị Thùy Dung - giáo viên Trường THCS Mỹ Thắng (xã Phù Mỹ Đông) - cho biết: “Tôi thường yêu cầu học sinh đọc tài liệu, câu chuyện liên quan trước và sau bài học, từ đó thảo luận, vận dụng vào thực tế, dần hình thành thói quen tự học, tự đọc”.
Theo cô Dung, khi việc đọc diễn ra trong môi trường cởi mở, học sinh tiếp nhận tích cực hơn, nhưng để đọc tự giác vẫn cần thêm thời gian.
Ở bậc THPT, việc lồng ghép đọc sách vào bài giảng cũng được chú trọng. Khi được tiếp cận thêm tài liệu ngoài sách giáo khoa, học sinh bắt đầu đặt câu hỏi, chủ động tìm hiểu sâu hơn, thay vì đọc chỉ để đối phó. Không chỉ giới thiệu sách, nhiều giáo viên còn yêu cầu học sinh viết cảm nhận, trình bày nội dung đã đọc trước lớp, qua đó giúp việc đọc trở thành một phần của quá trình học tập.
Bên cạnh đó, Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam (21-4) hằng năm được tổ chức với nhiều hoạt động như hội sách, kể chuyện theo sách…, góp phần lan tỏa không khí đọc trong học đường; một số trường còn thành lập CLB đọc sách.
Tuy vậy, từ phía học sinh, thói quen đọc tự nguyện vẫn chưa rõ nét, số lượng học sinh đọc sách thường xuyên còn ít. Em Bùi Bảo Hân - học sinh Trường THPT An Lão (xã An Hòa) - chia sẻ: “Em chủ yếu đọc khi có nhu cầu phục vụ học tập. Khi học bài, em cũng tìm tài liệu trên mạng để hiểu thêm, nhưng với sách ngoài chương trình thì em ít đọc vì không biết bắt đầu từ đâu”.
Nhiều học sinh hiện nay có xu hướng đọc tài liệu số, nội dung tóm tắt trên mạng thay vì đọc trọn vẹn một cuốn sách. Việc tiếp cận nhanh giúp đáp ứng nhu cầu trước mắt, nhưng cũng khiến thói quen đọc sâu, đọc có hệ thống chưa hình thành rõ rệt.
Điều này cho thấy, dù điều kiện tiếp cận sách đã được cải thiện, khoảng cách giữa “có điều kiện đọc” và “hình thành nhu cầu đọc” vẫn còn lớn.
Nhiều học sinh chưa có thói quen đọc sách
Thực tế cho thấy số lượng học sinh chủ động đọc vẫn chưa cao, việc đọc chủ yếu phục vụ học tập, thi cử. Từ thực tế này, nhiều giáo viên cho rằng cần khơi gợi cảm xúc và trải nghiệm để hình thành thói quen đọc cho học sinh.
Cô Mạc Hương Thảo, giáo viên Trường Tiểu học số 1 Võ Xán (xã Tây Sơn), cho biết nếu chỉ yêu cầu đọc đơn thuần, học sinh dễ đọc máy móc. Khi được tham gia kể chuyện, vẽ tranh, đóng vai từ nội dung đã đọc, các em sẽ hứng thú hơn và dần hình thành thói quen đọc. Theo cô, việc đọc cần gắn với trải nghiệm và tương tác để học sinh hiểu sâu và phát triển khả năng cảm nhận.
Theo thầy Trần Ngọc Tuấn - Hiệu trưởng Trường THCS Ân Mỹ (xã Ân Hảo), nhu cầu đọc của học sinh là có, nhà trường cũng đã tạo điều kiện, nhưng việc tạo động lực vẫn còn hạn chế do phụ thuộc nhiều vào sự chủ động của các em. Ở những địa bàn còn khó khăn, việc đầu tư thư viện để thu hút học sinh không dễ; nhiều em ít có điều kiện tiếp cận sách tại gia đình, nên chủ yếu đọc tại trường.
Ở góc độ quản lý thư viện, anh Nguyễn Quang Trung - thủ thư Trường THCS Ân Mỹ - cho biết học sinh khó duy trì việc đọc nếu chỉ mang tính phát động mà cần môi trường thường xuyên. Theo quan sát, học sinh lớp 6, 7 thường đọc truyện, còn khối 8, 9 chủ yếu chọn sách phục vụ học tập.
Để dần tạo văn hóa đọc, một số giáo viên đã tìm cách “kích hoạt” thói quen đọc ngay trong lớp học và tự mình nêu gương. Đạt giải nhì hội thi giáo viên dạy giỏi cấp tỉnh năm học 2025 - 2026, thầy Dương Thanh Bằng (Trường Tiểu học số 1 Hoài Hảo, phường Hoài Nhơn Tây) chia sẻ: “Việc duy trì môi trường đọc linh hoạt, gần gũi, cùng với lựa chọn sách phù hợp lứa tuổi và tổ chức các hoạt động đọc có tương tác sẽ giúp học sinh tiếp cận sách tự nhiên hơn”.
Bên cạnh nỗ lực từ nhà trường, ngành giáo dục địa phương cũng đang tăng cường định hướng phát triển văn hóa đọc thông qua việc đưa hoạt động đọc vào quá trình học tập hằng ngày. Tuy nhiên, việc đọc sách vẫn còn mang tính phong trào, chưa hình thành thói quen bền vững.
Vì vậy, vấn đề của văn hóa đọc trong trường học hiện nay không còn nằm ở việc thiếu sách, mà là thiếu động lực đọc. Để hình thành thói quen đọc ở học sinh, ngoài đầu tư thư viện và tổ chức hoạt động, rất cần sự nêu gương từ giáo viên để tạo hiệu ứng lan tỏa.
