Trên đỉnh Dốc Trời

Nơi khởi nguồn của những dòng sông lớn; nơi sinh sôi “mạch máu” của rừng già gân guốc kia có một cộng đồng sinh sống. Cộng đồng ấy quần tụ sau dốc Cổng Trời (huyện An Lão, tỉnh Bình Định). Họ hòa vào thiên nhiên, tôn trọng, giữ gìn rừng cây, muông thú.  

Già làng ở làng Plai Hmia vẫn chơi đàn Goong để ru cháu
Già làng ở làng Plai Hmia vẫn chơi đàn Goong để ru cháu



Làng bên suối

Một buổi chiều giữa tháng 10-2018, chúng tôi quyết định vượt dốc Cổng Trời (cao 1.200m) đi tìm những bản làng của người Bana, Hrê (xã An Toàn, huyện An Lão) sống… trên trời. Dốc Cổng Trời đúng như đồn thổi, càng lên cao, những ngọn núi nối, ráp nhau kéo ngược lên hun hút. Đồi ôm núi, núi ôm rừng, rừng ôm ấp sự hoang vu, tịch lặng… Sau hơn 2 giờ đồng hồ vượt dốc, đỉnh dốc Cổng Trời đã hiện ra giữa rừng lau trắng bạt ngàn. Bên kia khu rừng có tiếng chó sủa. Vật nuôi ấy báo hiệu cho chúng tôi rằng: Sau khu rừng, có bản làng rồi đấy!

Gọi là xã, nhưng thực ra An Toàn là một quần cư gồm 3 thôn của người dân tộc Bana, Hrê với 224 hộ dân (887 nhân khẩu). Chúng tôi được Công an xã An Toàn hướng dẫn đến làng Plai Hmia (thôn 1, xã An Toàn), nơi có 70 nóc nhà sàn “mọc” giữa rừng già. Tiếp khách lạ, ông Đinh Văn Trang (60 tuổi, già làng Plai Hmia) cười hiền, chào gọn: “Vui mừng lắm! Hôm nay lại có khách vượt dốc Cổng Trời mà đến thăm làng của già này! Mừng lắm, có gì dùng nấy nha!”.

Plai Hmia, chiết tự từ “Plai” (làng nhỏ) ghép với “Hmia” (suối). Con nước chắt chiu từ cánh rừng già phía sau làng Plai Hmia, chảy xuôi về châu thổ, chia chác cho các dòng sông lớn hun đúc phù sa. Ông Trang liệt kê: “Ở đây có rất nhiều sông, suối như: suối Hmia, suối nước Trinh, suối Xang, suối Ngà, suối Be, suối Kôn Ta lưng… các suối đều đổ về 3 dòng sông lớn là sông Kôn, Nước Đinh và Lại Giang. Suối có cá chình, cá phá, cá nhao, cá niên… Trước kia, tổ tiên chúng tôi chọn nơi gần những con suối để lập làng, rồi đặt tên làng ghép chung với tên suối, như: Plai Hmia (suối Hmia), Plai Trinh (suối Trinh), Plai Be (suối Be), Plai Đakrông (suối Đakrông)... Xưa, ở giữa rừng, các làng tìm đến nhau cũng mất một ngày đi bộ. Muốn ra khỏi rừng, phải lội bộ theo các con suối, đi mất 5 đến 6 ngày”.



Những người Bana, Hrê sống ở giữa rừng này có tâm hồn rất nghệ sĩ. Hầu hết trai, gái ở những ngôi làng đều biết chơi đủ 3 thứ nhạc cụ truyền thống đàn Ting Ning (hay đàn Goong), đàn T’rưng, cồng chiêng. Trong văn hóa âm nhạc của làng Plai Hmia còn lưu lại những ca khúc về tình yêu đôi lứa, tình mẫu tử, dân tộc, anh em, xóm làng… Trong đó, đàn Ting Ning, T’rưng được người con gái, con trai dùng để gửi gắm nỗi niềm, tình yêu thủy chung, sâu đậm. “Đàn ấy không có bài cụ thể, chỉ có điệu. Về tình yêu thì có các điệu: tình yêu mùa xuân, tình yêu mùa hạ, tình yêu lúc say, ngoài ra còn nhiều điệu khác, như: ru con, uống rượu, tạ ơn nước, rừng, tạ ơn cha mẹ, tổ tiên…”, ông Đinh Văn Trai (60 tuổi, làng Plai Hmia) kể.

Thuở còn lang bạt

Theo già làng Đinh Văn Trang, trước đây, thời kỳ chưa thành lập xã An Toàn, ở đây là một quần cư lang bạt. Tất cả chỉ có khoảng 45 đến 50 nóc nhà nằm rải rác, sâu trong các hốc rừng. “Ngày ấy, lạc hậu lắm. Sống như con thú giữa rừng vậy. Có lúc chúng tôi sống trên các đỉnh núi như Kôn Poi, Kôn Poc, Kôn Koi, có lúc lại sống dưới các nguồn suối, nằm sâu trong các hốc rừng, hang đá. Sống tự do tự tại như thế nên bệnh tật chẳng chừa một ai hết. Bệnh thì không chữa bằng thuốc, mà phải cúng heo, bò, trâu… Cúng miết, đến con trâu cuối cùng rồi, bệnh vẫn không bớt, nên chết chóc nhiều lắm! Ở rừng này được vài tháng đau bệnh chết vài người, lại bỏ làng đi tìm vùng rừng khác để sinh sống. Dời như con ong rừng dời tổ vậy”.

Còn già Trai kể: “Thời ấy, cũng biết phát rừng để làm lúa rẫy, trồng ngô và mì rồi. Nhưng trong rừng nhiều thú, con gì cũng có hết. Sợ nhất là cọp, đêm đêm phải đốt lửa lớn lên, đánh cồng chiêng, đàn hát để đuổi cọp, rắn rết, xua đi sợ hãi… Còn làm lúa rẫy và hoa màu thì thường xuyên bị “mấy ông” voi, khỉ, heo rừng tàn phá, nên đói ăn suốt. Về sau, dân làng đã biết dùng thân cây rỗng, tre nứa, sừng trâu để tạo ra âm thanh lớn đuổi thú phá hoại nương rẫy, hoa màu…”.

Già Trai kể tiếp: Những năm 60, 70 của thế kỷ 20, khi giặc Mỹ kéo đến, sử dụng vùng rừng bên kia suối Hmia để làm sân bay dã chiến. Các ngôi làng như Plai Trinh, Plai Be, Plai Đakrông bị giặc Mỹ dồn lại tại một thung lũng. Riêng làng Plai Hmia vẫn ở đầu nguồn suối Hmia. “Trong chiến tranh, dân làng hay tìm đến sân bay dã chiến của quân đội Mỹ để đào trộm những bao cát về may lại làm quần áo mặc. Bộ đội cấp súng để chặn đánh phá giặc Mỹ. Đêm đến, trai làng lấy cung, nỏ để đi săn. Ai săn được con chim, con gà, con mang ở rừng thì chia đều cho cả làng. Có những con gà, chim rất nhỏ nhưng vẫn chia ra được 50 phần. Thời ấy đói, khổ mà đoàn kết lắm!”.

Tiềm năng phát triển du lịch cộng đồng

Bây giờ, An Toàn đã là một cộng đồng vững chãi giữa khu rừng đặc dụng trên 26.000ha; có điện, đường, trường, trạm. Cơ sở vật chất được Nhà nước trang bị đến tận hang cùng, ngõ hẻm. “Con em đã được đi học lên các trường cao đẳng, đại học rồi, số khác thì được đi đến các thành phố để làm việc, có điều kiện tiếp xúc nhiều với văn minh. Có bệnh là đến trạm y tế, không cúng nữa. Nhận thức, ăn mặc, vệ sinh cũng thay đổi. Bây giờ không phá rừng nữa, mà biết trồng lúa nước bằng máy móc rồi. Mỗi tháng, Nhà nước đều cử người về để tập huấn cho dân bản làm ăn, chăn nuôi gia súc…”, già Trang vui mừng nói.

Để “sống chung” với khu rừng đặc dụng, người dân nơi đây đã tự nguyện đứng ra nhận mỗi hộ từ 20 - 25ha rừng để chăm giữ và bảo vệ. Dân làng cũng làm “tai, mắt” cho chính quyền và kiểm lâm trong khu vực. Già Trang kể thêm: “Trước đây, chúng tôi cũng giữ rừng bằng hương ước. Nếu ai vi phạm, chặt cây rừng không xin phép thì sẽ phạt lúa, gà, heo; nếu nặng thì phạt trâu. Bây giờ thì phạt tiền, nếu phá nhiều rừng thì đưa lên UBND xã và kiểm lâm để giải quyết. Trường hợp nào muốn xin cây làm nhà cửa, phải làm đơn hoặc lấy ý kiến của cộng đồng thì mới cho chặt”.

Trò chuyện với chúng tôi, ông Phạm Văn Nam, Chủ tịch UBND huyện An Lão, nói: “Người dân ở An Toàn rất mẫu mực, chỉ có họ mới giữ được khu rừng đặc dụng trên 26.000ha và biết cách sống chung dưới tán rừng ấy thôi. Ngoài ra, An Toàn được mệnh danh là “Đà Lạt 2” ở Bình Định, rất có tiềm năng để phát triển du lịch cộng đồng, thám hiểm, trải nghiệm... kết hợp làm homestay. Tới đây, chúng tôi sẽ thành lập đề án cụ thể để có những chính sách nhằm kết nối, phát triển du lịch sinh thái ở An Toàn. Du khách sẽ được trải nghiệm tắm suối đầu nguồn xanh mát, thưởng thức các món ăn dân dã và ngắm đồi sim tím bạt ngàn…”.

Ngọc Oai (sggp)

Các tin khác

Trường mới ở vùng biên

Trường mới ở vùng biên

(GLO)- Gần một tháng sau lễ khai giảng năm học 2026 - 2027, thầy và trò tại 7 trường phổ thông nội trú Tiểu học và THCS trên tuyến biên giới của tỉnh Gia Lai đang từng bước ổn định nền nếp dạy học.

Bí ẩn giếng cổ ở xã đảo Đà Nẵng

Bí ẩn giếng cổ ở xã đảo Đà Nẵng

Giữa vùng biển đảo quanh năm nắng gió, nơi từng giọt nước ngọt quý hơn vàng, hai giếng cổ dưới chân núi Bàn Than ở Tam Hải vẫn trong veo, mát lành qua hàng trăm năm. 

Những ngày ở xứ Kim Chi: Kỳ 2: 24 giờ ở Jeonju - thủ phủ của Jeollabuk-do

Những ngày ở xứ Kim Chi: Kỳ 2: 24 giờ ở Jeonju - thủ phủ của Jeollabuk-do

(GLO)- Hai lần đổi tàu với gần 3 giờ từ Busan đưa chúng tôi đến Jeonju - thủ phủ và là thành phố cổ yên bình của tỉnh Jeollabuk-do. 24 giờ ở đây đủ để nhận ra sức hấp dẫn của một vùng đất biết giữ gìn ký ức, chăm chút từng góc phố và biến những giá trị truyền thống thành sức hút du lịch.

Những ngày ở xứ Kim Chi: Kỳ 1: Phủ Sơn Quảng vực thị

Những ngày ở xứ Kim Chi: Kỳ 1: Phủ Sơn Quảng vực thị

(GLO)- L.T.S: “Những ngày ở xứ Kim Chi” là ghi chép của tác giả Đoàn Minh Phụng trong hành trình qua Busan, Jeonju và Seoul. Hơn một chuyến đi, loạt bài còn gợi mở những suy ngẫm về cách người Hàn gìn giữ văn hóa, tổ chức du lịch, xây dựng nếp sống văn minh và mở rộng giao lưu với Việt Nam.

Đất Vua xứ Rượu…

Đất Vua xứ Rượu…

(GLO)- Những ngày đầu thu, khi cái nắng miền Trung đã bớt gay gắt, những cơn mưa bắt đầu ghé qua nhiều hơn, đất trời xứ An Nhơn cũng dịu lại. Lúc đầy lúc vơi, sông Côn vẫn lặng lẽ chảy qua những xóm làng, mang theo phù sa và câu chuyện của một vùng đất từng là kinh đô. 

Về nơi cuối nguồn sông Lại

Về nơi cuối nguồn sông Lại

(GLO)- Ở nơi dòng Lại Giang khép lại hành trình để hòa vào Biển Ðông, sông - đồng - rừng - biển cùng hiện diện trong một không gian sống đặc biệt. Ðó là vùng đất Hoài Nhơn Ðông.

Món quà nhỏ nối dài lòng tốt

Món quà nhỏ nối dài lòng tốt

Mỗi lần nấu cơm cho gia đình, chị Trương Thị Phượng lại chuẩn bị thêm một, hai suất. Hôm nay, trong những chiếc hộp được xếp ngay ngắn là cơm trắng, khoai tây xào, gà xào và canh nóng. Chị chụp lại phần cơm, đăng lên nhóm “Cho tặng đồ miễn phí tại Hà Nội”, rồi chờ người cần đến nhận.

Vườn quốc gia Chư Yang Sin có 'nữ tướng rừng xanh'

Vườn quốc gia Chư Yang Sin có 'nữ tướng rừng xanh'

Hơn 16 năm gắn bó với Vườn quốc gia Chư Yang Sin, Hoàng Thị Hương là một trong số ít nữ kiểm lâm của đơn vị. Chị gắn bó với nghề không để chứng minh mình mạnh mẽ, mà bởi đó là công việc chị đã chọn.

Dệt màu xanh ấm no trên miền biên viễn

Dệt màu xanh ấm no trên miền biên viễn

(GLO)- Hơn 41 năm có mặt trên tuyến biên giới phía Tây của Tổ quốc, Binh đoàn 15 đã biến vùng đất cằn cỗi, đầy tàn tích chiến tranh thành vườn cao su, cà phê bạt ngàn.

Nghề xưa vẫn chảy bên dòng sông Côn

Nghề xưa vẫn chảy bên dòng sông Côn

(GLO)- Bên dòng sông Côn, đoạn chảy qua thôn Kiên Mỹ (xã Tây Sơn, tỉnh Gia Lai) từ lâu đã hình thành những xóm nghề gắn với đời sống người dân như làm đậu khuôn, giá đỗ, bún, bánh tráng, các loại bánh truyền thống, trồng rau... 

Phía sau đầu sóng Trường Sa

Phía sau đầu sóng Trường Sa

Bán đảo Cam Ranh nắng gió có một khu đô thị đặc biệt mang tên Khu đô thị Căn cứ quân sự Cam Ranh (Khánh Hòa). Sau những ô cửa bình yên nơi đây là mái ấm của các gia đình quân nhân, trong đó có những người vợ đang ngày ngày thay chồng chăm lo tổ ấm, khi các anh làm nhiệm vụ nơi đầu sóng Trường Sa.

Thầy tôi là nhà cách mạng làm thơ

Thầy tôi là nhà cách mạng làm thơ

Tôi gọi cha tôi bằng 'thầy' vì ông cụ muốn tôi nhớ lại gốc gác của mình từ một làng nào đó ở đất Nghệ An. Người Bắc hay gọi cha là thầy, mẹ là u. Bên nội tôi là người di dân, vào Quảng Ngãi từ mấy trăm năm trước.

Lưu giữ ký ức thời hoa lửa bằng công nghệ

Lưu giữ ký ức thời hoa lửa bằng công nghệ

(GLO)- Chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ. Những người trực tiếp đi qua những năm tháng khốc liệt ấy, nay đều đã ở tuổi xế chiều. Nhưng thời gian không chờ đợi ai. Khi những nhân chứng dần vắng bóng, cũng là lúc nhiều mảnh ghép ký ức về lịch sử dân tộc không còn cơ hội được kể lại.

Lộ Diêu vươn mình từ gian khó

Lộ Diêu vươn mình từ gian khó

(GLO)- Trước đây, Lộ Diêu (phường Hoài Nhơn Đông) như một thế giới tách biệt với bên ngoài. Ðặc trưng địa hình và cuộc sống của người dân nơi đây được đúc kết qua câu: “Lộ Diêu một biển ba đèo - Gian nan đã vượt, khó nghèo đã qua”.

Tìm nhau giữa hòa bình - Kỳ 1: Cô y tá và vết sẹo trên đầu

Tìm nhau giữa hòa bình - Kỳ 1: Cô y tá và vết sẹo trên đầu

Không ít những đồng đội chung chiến hào những ngày khói lửa, sau ngày hòa bình vì nhiều lý do, họ đã không gặp lại hoặc chưa gặp lại nhau. Những đồng đội cùng quê may mắn là ít nhất mỗi năm lại được gặp nhau vào dịp kỷ niệm ngày nhập ngũ.

“Viết tiếp câu chuyện hòa bình” từ kỷ vật chiến trường

“Viết tiếp câu chuyện hòa bình” từ kỷ vật chiến trường

(GLO)- Luôn xem kỷ vật chiến trường là “gia tài”, song Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Nguyễn Văn Nhương (SN 1948, trú phường Diên Hồng, tỉnh Gia Lai) vẫn quyết định hiến tặng, như lời nhắn gửi đến thế hệ sau về những ngày cả đất nước gian khổ đấu tranh vì độc lập dân tộc.

Làng xưa nay đã đổi thay

Làng xưa nay đã đổi thay

(GLO)- Sau khi về định cư ở vùng đất mới, cuộc sống của người dân 4 làng Plei Pông, Kinh Pêng, Plei Trớ và Plei Hek thuộc xã Chư A Thai (là các làng căn cứ cách mạng trong 2 cuộc kháng chiến chống Pháp và Mỹ, còn gọi là 4 làng Ðồn) đã có nhiều đổi thay rõ nét.

Mang con dấu đến bản

Mang con dấu đến bản

Hai đứa con đã 15 và 13 tuổi, nhưng lần đầu tiên, vợ chồng anh Moong Văn Phong mới đi làm khai sinh cho con khi Trung tâm Phục vụ hành chính công xã Nhôn Mai (Nghệ An) mang con dấu đến tận bản để làm thủ tục cho dân.

Những dáng lính vùng biên

Những dáng lính vùng biên

(GLO)- Tôi gặp những người lính trên những chuyến tàu tuần tra ngoài khơi xa, giữa những hải trình dọc dài duyên hải đồng hành, làm chỗ dựa bảo vệ ngư dân và giữ gìn an ninh trật tự trên biển quê hương; gặp họ giữa những vùng biên giới Campuchia heo hút đầy nắng gió.

Ruổi rong đời chăn vịt

Ruổi rong đời chăn vịt

(GLO)- Sau mỗi mùa gặt, những cánh đồng lúa ở các xã An Lương, An Hòa, An Vinh, Tuy Phước… lại rộn ràng bởi đàn vịt hàng nghìn con tìm về kiếm ăn. Gắn với đàn vịt, những người chăn vịt miệt mài rong ruổi qua nhiều cánh đồng, lấy mùa gặt làm nhịp mưu sinh.

Trầm tích sông Ba

Trầm tích sông Ba

(GLO)- Sông Ba đoạn qua xã Ia Dreh (tỉnh Gia Lai) mùa khô, vài con thuyền đánh cá nằm gối đầu nghỉ ngơi trên những doi cát. Chiều xuống, từ những bến sông, người dân vẫn ra tắm mát dù nước cạn tới mức có thể lội ra giữa dòng.

Ký ức buồn đau của những người lầm đường lạc lối

Ký ức buồn đau của những người lầm đường lạc lối

(GLO)- Sau nhiều năm vượt biên, cư trú bất hợp pháp tại Thái Lan, 5 người Việt quê Gia Lai đã bị Cảnh sát Thái Lan bắt giữ và trục xuất về nước. Trở về đoàn tụ với gia đình, họ mang theo ký ức buồn đau về những tháng ngày sống chui lủi, thiếu thốn, bệnh tật nơi đất khách quê người.