Những bãi cát nâu xám lẫn màu phù sa, những khoảng nước đục ánh bạc dưới nắng chiều tạo nên bức tranh với gam màu trầm - đặc trưng của dòng sông Ba mùa nước cạn - đẹp đến nao lòng.
1. Từ trên cầu Ia Rmok nhìn xuống, dưới ánh hoàng hôn, những bóng người nhỏ bé thả mình giữa dòng nước hiền hòa khiến khung cảnh sinh hoạt thường nhật ấy bỗng nhiên hút mọi ánh nhìn.
Bên này cầu là cánh đồng Phú Cần gắn với làng người Việt đầu tiên ở vùng hạ lưu sông Ba do vị tiền hiền Phan Hữu Phàn (1890-1940) lập nên. Đây cũng là cánh đồng rộng lớn nhất vùng, được phù sa bồi đắp quanh năm, tạo nên những đồng thuốc lá, mè, dưa hấu, bí đỏ… vô cùng tươi tốt.
Bên kia cầu lại là nơi sinh sống lâu đời của người Jrai - cộng đồng cư dân địa phương có đời sống văn hóa đa dạng, phong phú với nhiều tập tục, nghi lễ… đặc sắc gắn với dòng sông. Người Jrai tin rằng sông Ba có thể rửa trôi muộn phiền nên vẫn duy trì tục tắm xả xui trên dòng nước linh thiêng.
Già làng, Nghệ nhân Ưu tú Rô Ô Bhung (buôn Gum Gốp, xã Ia Dreh) cho hay, tắm xả xui là phong tục lâu đời của người Jrai, tạo nên nét văn hóa riêng có gắn với dòng sông.
“Khi trong cuộc sống có chuyện không may như tai nạn, đau ốm, bất hòa trong những mối quan hệ… bà con đều làm lễ tắm xả xui. Họ tin rằng đắm mình dưới dòng sông sẽ cuốn trôi đi mọi muộn phiền, xui rủi, giúp họ có thêm niềm tin vào cuộc sống” - già làng Bhung cho hay.
2. Từ bến nước Ia Rmok, những câu chuyện về dòng sông gắn với đời sống tâm linh của cư dân còn nối dài qua nhiều nghi lễ. Trong đó, lễ cúng bến nước mang đậm dấu ấn văn hóa của cư dân sống dọc sông Ba. Trong nghi lễ này, bà con cầu xin thần linh phù hộ cho dân làng mùa màng tươi tốt, có sức khỏe, cuộc sống no ấm, bình an.
Theo nhà truyền giáo, nhà nghiên cứu về nhân chủng học và ngôn ngữ học người Pháp Jacques Dournes (bút danh Dambo), điều cốt lõi trong lễ cúng bến nước của người Jrai là đề cao việc gìn giữ toàn vẹn không gian sống lâu đời của mình.
Hơn nửa thế kỷ qua, nghi lễ này không có nhiều biến đổi so với những gì Jacques Dournes từng chứng kiến, cho thấy sức sống và sự tiếp nối của dòng chảy văn hóa trong đời sống cư dân địa phương.
Dọc bờ sông Ba ngay dưới chân cầu Ia Rmok hiện có 3 khu nhà mồ của các buôn Gum Gốp, Bhă Nga, Blăk. Cư dân Jrai sống lâu đời bên dòng sông vẫn duy trì lễ bỏ mả, tạo nên những sinh hoạt văn hóa đặc sắc.
Gia đình ông Ksor Joa - Bí thư Chi bộ buôn Bhă Nga vừa tổ chức lễ bỏ mả cho người thân vào tuần trước. “Lễ bỏ mả vừa là phong tục, vừa là truyền thống văn hóa của người Jrai nên bà con vẫn duy trì. Người Jrai có nhiều nghi lễ nhưng hiện nay tổ chức tiết kiệm hơn, thời gian cũng được rút ngắn hơn” - ông Joa cho biết.
3. Từ xa xưa đến nay, vòng đời của người Jrai vẫn được đánh dấu bằng những nghi lễ truyền thống. Mới đây, anh Rah Lan Thuyên (buôn Bhă Nga) sau khi tốt nghiệp đại học được bố mẹ làm lễ trưởng thành, vật hiến tế là một con bò. Anh Thuyên tâm tình, khi công việc ổn định, anh sẽ làm lễ tạ ơn cha mẹ.
Người Jrai ở đây sinh ra đã gắn với những nghi lễ. Từ lễ thổi tai đến lễ trưởng thành, lễ tạ ơn, mừng thọ… tạo nên một vòng nghi lễ gắn với đời mỗi người. Anh rất tự hào về truyền thống văn hóa lâu đời giúp mình tự tin hơn khi bước ra khỏi buôn làng.
Hơn 20 năm gắn bó với vùng đất hạ lưu sông Ba, ông Ngô Đức Mạo - Giám đốc Trung tâm Văn hóa - Thông tin và Thể thao xã Phú Túc - chia sẻ: Sự hòa quyện giữa văn hóa người Việt và bản sắc lâu đời của cộng đồng Jrai giữa đôi bờ sông Ba đã tạo nên sắc màu văn hóa rất riêng cho vùng đất xa nhất cao nguyên Gia Lai.
Qua bao mùa rẫy, dòng sông Ba vẫn lặng lẽ chảy qua những trầm tích thời gian. Dòng nước vừa bồi đắp phù sa cho những cánh đồng trù phú, vừa là mạch nguồn thầm lặng ôm ấp đời sống tinh thần, nuôi dưỡng bản sắc văn hóa của cư dân đôi bờ.
