Tiếng chiêng ba mãi ngân vang

Núi rừng mênh mông, bản làng trầm mặc nhưng khi tiếng chiêng ba được tấu lên là mọi người hào hứng nhảy múa, lắc lư theo điệu chiêng rồi hát vang những lời ca gợi tình
Nhiều lần lên huyện miền núi Ba Tơ, tỉnh Quảng Ngãi trong các dịp lễ, Tết hay ngày cúng mừng mùa lúa mới, tôi nghe núi rừng rộn ràng tiếng chiêng. Đó là âm thanh của đại ngàn với nhiều cung bậc, có lúc vui tươi rộn rã, có lúc dồn dập rồi lạc vào chơi vơi.
Tiếng chiêng theo dòng lịch sử
Tôi gặp cụ Phạm Văn Hó - dân tộc H’rê - ở Khu Bảo tồn văn hóa làng Teng, xã Ba Thành, huyện Ba Tơ khi cụ cùng các nghệ nhân tấu chiêng chuẩn bị tham gia Hội diễn Văn nghệ các dân tộc thiểu số tỉnh Quảng Ngãi.

Tiết mục hòa tấu chiêng ba “Sức mạnh trai làng”, trình diễn ở Khu Bảo tồn văn hóa làng Teng
Tiết mục hòa tấu chiêng ba “Sức mạnh trai làng”, trình diễn ở Khu Bảo tồn văn hóa làng Teng
Cụ Phạm Văn Hó bày tỏ: "Nghệ thuật tấu chiêng ba mang hồn cốt của dân tộc mình. Bao năm rồi, cứ vào tháng 3 âm lịch, khi những cây gạo nở đỏ ối dọc con đường về các xã Ba Thành, Ba Vinh và lúa đã chín vàng trên nương, bầy chim ri không hẹn mà cùng bay về đậu trên những bông lúa kêu lích chích, đó là lúc lũ làng kéo nhau ra đồng gặt hái. Rồi khi hạt thóc gặt về đem phơi đổ vào bồ cũng là lúc người làng chuẩn bị đón Tết truyền thống của đồng bào H’rê".
Dọc những con suối, cánh trai làng bắt cá niêng rồi lên rừng bẫy con mang, con cheo về làm thịt. Đàn bà, con gái thì đi hái lá dong về gói bánh và lấy nếp nấu xôi, trộn với men cây rừng đem ngâm ủ thành những hũ rượu cần thơm lừng.
Ngày Tết đến, cánh đàn ông lo trồng cây nêu rồi bày biện các thứ để tổ chức lễ đâm trâu. Những cô gái H’rê xúng xính trong trang phục thổ cẩm, cổ đeo kiềng đồng, lo làm cỗ cúng Giàng, cầu xin phù hộ mưa thuận gió hòa để mùa màng tươi tốt, để bản làng yên vui.
Sau khi cúng, mọi người cùng nhau ăn uống, cùng nhau gõ túc chiêng. Tiếng chiêng cứ thế ngân vang khắp bản làng, vòng qua sườn núi, hòa vào tiếng suối tạo nên sức sống của đại ngàn.
Theo cụ Phạm Văn Hó, ngày xưa, nồi đồng, giàn chiêng là thước đo sự giàu có ở đây. Để sở hữu được bộ chiêng, người làng phải đổi bằng những con trâu.
Bộ chiêng của người H’rê có 3 chiếc, gồm: chiêng vông, chiêng tum và chiêng túc - còn gọi là chiêng cha, chiêng mẹ và chiêng con. Khi diễn tấu, chiêng mẹ để nằm, chiêng cha để nghiêng còn chiêng con thì dùng dây rừng treo trên một đòn tre bắc ngang. Chiêng con đóng vai trò giữ nhịp, chiêng cha và chiêng mẹ thì đánh theo giai điệu.
Ngày xưa, đồng bào H’rê thường đánh chiêng nơi đầu nhà sàn. Chiêng cha, chiêng mẹ diễn tấu bằng tay trần chứ không dùng dùi. Chiêng con thì đánh bằng nắm tay nhưng có quấn khăn, cộng với thủ pháp búng, gõ tạo nên âm thanh trong trẻo hay trầm đục.
Bà Phạm Thị Đế, cũng người xã Ba Thành, cứ nhớ về những đêm trăng sáng bàng bạc khắp núi rừng. Khi tiếng chiêng cất lên, bà lại hát điệu ca choi. Lời hát là tấm lòng của người con gái vừa trong lành vừa tha thiết, để những chàng trai rung động, ngỏ lời yêu.
Thời gian trôi qua, tiếng chiêng cũng theo dòng lịch sử. Ngày 11-3-1945, những chiến sĩ cách mạng bị Pháp giam lỏng ở nơi có tên là Căng An Trí Ba Tơ đã vận động đồng bào các dân tộc vùng lên khởi nghĩa, đánh đổ thực dân và chế độ phong kiến, tuyên bố thành lập chính quyền cách mạng ở châu lỵ Ba Tơ. Sau đó, Đội Du kích Ba Tơ hình thành, tổ chức tuyên thệ "Hy sinh vì Tổ quốc" rồi vượt sông Liêng tiến về vùng núi Cao Muôn ở xã Ba Vinh để xây dựng căn cứ. Một lễ ăn thề giữa những người du kích với đồng bào dân tộc trong vùng được tiến hành với lời nguyền sắt son một lòng, một dạ theo cách mạng, đánh Pháp, đuổi Nhật giữ vững bản làng.
Lúc đó, tiếng chiêng trầm hùng được tấu lên, vang vọng khắp núi rừng Ba Tơ.
Thăng trầm chiêng ba
Tấu chiêng ba hấp dẫn và khiến nhiều người say mê đến vậy nhưng rồi, cũng như các loại hình văn hóa của đồng bào dân tộc thiểu số ở nhiều nơi trên cả nước, hoạt động này đã bị thách thức bởi sự hòa nhập giữa văn hóa vùng cao với vùng đồng bằng.
Già làng Phạm Văn Đệ trăn trở: "Nhiều người trẻ rời khỏi làng, đi làm ăn, học tập ở miền xuôi. Khi trở về, nhiều người nhuộm tóc vàng, mê điệu boléro hơn tiếng chiêng và điệu ca lêu, ca choi của dân tộc mình. Bên cạnh đó, những năm trước, ở các làng dân tộc xuất hiện những người đi lùng mua hoặc đổi chác các bộ chiêng quý để đem về bán lại, thỏa mãn nhu cầu trưng bày, trang trí của một số đại gia say mê đồ cổ. Thế là những bộ chiêng không cánh mà bay".

Già làng Phạm Văn Đệ (bìa phải) cùng người làng tấu chiêng ba
Già làng Phạm Văn Đệ (bìa phải) cùng người làng tấu chiêng ba
Dù vậy, trong quá trình hòa nhập văn hóa, có thể một số loại hình nghệ thuật bị mai một nhưng những nét độc đáo về văn hóa - văn nghệ của dân tộc không dễ dàng mất đi.
Tháng 12-2017, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành quyết định công nhận những địa điểm về cuộc Khởi nghĩa Ba Tơ là Di tích quốc gia đặc biệt. Trước đó, năm 2010, Chủ tịch nước đã có quyết định tuyên dương danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang đối với Đội Du kích Ba Tơ. Năm 2013, 5 xã và thị trấn ở Ba Tơ được Thủ tướng Chính phủ công nhận là vùng An toàn khu thời chống Pháp...
Ba Tơ trở thành "địa chỉ đỏ" để du khách và các thế hệ tìm về ngọn nguồn cách mạng của địa phương; thăm những danh lam, thắng cảnh và chứng kiến nét văn hóa độc đáo của đồng bào dân tộc H’rê ở huyện miền núi này. Thực tế này đòi hỏi phải tăng cường hơn nữa việc bảo tồn và gìn giữ văn hóa dân tộc.
Huyện Ba Tơ đã lập hồ sơ nghề dệt thổ cẩm độc đáo ở làng Teng, xã Ba Thành để năm 2019, Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản Văn hóa phi vật thể quốc gia. Đến năm 2021, nghệ thuật diễn tấu chiêng ba cũng được công nhận là Di sản Văn hóa phi vật thể quốc gia.
Đêm công bố nghệ thuật diễn tấu chiêng ba được công nhận là Di sản Văn hóa phi vật thể quốc gia diễn ra tưng bừng. Sau phần lễ là phần hội. Những chàng trai của các đội cồng chiêng từ 3 xã Ba Nam, Ba Vinh, Ba Thành mang chiêng đến dự hội. Họ say sưa biểu diễn, tiếng chiêng ba cứ thế vang vọng núi rừng.
Hồn cốt của người H’rê
Anh Đinh Văn Sây - người được mệnh danh là "Y Moan của núi rừng Ba Tơ" dù không biết hát - có mớ tóc dài bồng bềnh ngang lưng, sống mũi cao và nước da đen láng. Mỗi khi Sây tấu chiêng, cứ nhìn cách anh dùng tay giữ nhịp, cách búng gõ và nhất là đôi mắt như nhập hồn vào tiếng chiêng, mới biết trong anh là cả sự say mê.
Anh Sây bộc bạch: "Từ nhỏ, mình theo lũ làng xem đánh chiêng, rồi cách đánh chiêng nhập vô mình bao giờ chẳng rõ. Nhờ đánh chiêng mà mình được tham gia các hội diễn dân ca, dân nhạc các huyện miền Tây Quảng Ngãi, rồi hội diễn khu vực miền Trung - Tây Nguyên và hội thi văn hóa - văn nghệ các dân tộc thiểu số toàn quốc. Càng đánh càng mê nên mình không vắng mặt ở bất kỳ hội thi, hội diễn nào".

Anh Đinh Văn Sây đã trở thành người thầy dạy đánh chiêng ở Ba Tơ
Anh Đinh Văn Sây đã trở thành người thầy dạy đánh chiêng ở Ba Tơ
Sau khi nghệ thuật diễn tấu chiêng ba được công nhận là Di sản Văn hóa phi vật thể quốc gia, anh Sây trở thành người thầy dạy đánh chiêng. Cánh thanh niên trong làng muốn tấu chiêng thế nào cho hay thì cứ tìm đến anh học hỏi.
Biên đạo múa Đinh Y Trang là người tâm huyết với nghệ thuật biểu diễn của đồng bào dân tộc H’rê. Chị nhìn nhận: "Chiêng ba là hồn cốt của người H’rê mình. Bên cạnh việc diễn tấu theo cách thức truyền thống, cần kế thừa và phát triển phong cách biểu diễn để thể hiện sức sống mãnh liệt của người H’rê. Vì vậy nên mình mới sáng tác tiết mục hòa tấu chiêng "Sức mạnh trai làng". Tiết mục này được diễn viên quần chúng thể hiện, được trao huy chương vàng tại Liên hoan Đàn và Hát dân ca ba miền toàn quốc năm 2021, do Cục Văn hóa cơ sở - Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch tổ chức ở Lâm Đồng".
Nghệ thuật tấu chiêng ba bây giờ đã được bảo tồn. Không phải chờ đến ngày lễ, Tết hay những đợt hội diễn mà trong các chương trình về nguồn, tham quan di tích lịch sử ở Ba Tơ, diễn tấu chiêng ba cũng được tổ chức.
Ông Phạm Xuân Vinh, Chủ tịch UBND huyện Ba Tơ, cho biết theo thống kê, năm 2021 huyện còn bảo tồn được 890 bộ chiêng ba. Thông qua việc tổ chức hội thi, hội diễn, Ba Tơ vận động đồng bào H’rê bảo tồn chiêng và nghệ thuật diễn tấu, đáp ứng mục tiêu bảo tồn nét đẹp văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc và nhu cầu phát triển du lịch ở địa phương.
Tiếng chiêng cứ thế ngân vang... 
"Còn gì hấp dẫn hơn khi bên dòng thác bạc Lũng Ồ hay giữa thảo nguyên Bùi Hui lộng gió, trong mùa sim tím, du khách được thưởng thức món cá niêng nướng, thịt trâu nướng chấm muối ớt, uống rượu cần rồi nghe tấu chiêng ba. Khi đó, đất trời như hòa quyện cùng đại ngàn.
Theo Bài và ảnh: VÕ QUÝ CẦU (NLĐO)

Các tin khác

Trường mới ở vùng biên

Trường mới ở vùng biên

(GLO)- Gần một tháng sau lễ khai giảng năm học 2026 - 2027, thầy và trò tại 7 trường phổ thông nội trú Tiểu học và THCS trên tuyến biên giới của tỉnh Gia Lai đang từng bước ổn định nền nếp dạy học.

Bí ẩn giếng cổ ở xã đảo Đà Nẵng

Bí ẩn giếng cổ ở xã đảo Đà Nẵng

Giữa vùng biển đảo quanh năm nắng gió, nơi từng giọt nước ngọt quý hơn vàng, hai giếng cổ dưới chân núi Bàn Than ở Tam Hải vẫn trong veo, mát lành qua hàng trăm năm. 

Những ngày ở xứ Kim Chi: Kỳ 2: 24 giờ ở Jeonju - thủ phủ của Jeollabuk-do

Những ngày ở xứ Kim Chi: Kỳ 2: 24 giờ ở Jeonju - thủ phủ của Jeollabuk-do

(GLO)- Hai lần đổi tàu với gần 3 giờ từ Busan đưa chúng tôi đến Jeonju - thủ phủ và là thành phố cổ yên bình của tỉnh Jeollabuk-do. 24 giờ ở đây đủ để nhận ra sức hấp dẫn của một vùng đất biết giữ gìn ký ức, chăm chút từng góc phố và biến những giá trị truyền thống thành sức hút du lịch.

Những ngày ở xứ Kim Chi: Kỳ 1: Phủ Sơn Quảng vực thị

Những ngày ở xứ Kim Chi: Kỳ 1: Phủ Sơn Quảng vực thị

(GLO)- L.T.S: “Những ngày ở xứ Kim Chi” là ghi chép của tác giả Đoàn Minh Phụng trong hành trình qua Busan, Jeonju và Seoul. Hơn một chuyến đi, loạt bài còn gợi mở những suy ngẫm về cách người Hàn gìn giữ văn hóa, tổ chức du lịch, xây dựng nếp sống văn minh và mở rộng giao lưu với Việt Nam.

Đất Vua xứ Rượu…

Đất Vua xứ Rượu…

(GLO)- Những ngày đầu thu, khi cái nắng miền Trung đã bớt gay gắt, những cơn mưa bắt đầu ghé qua nhiều hơn, đất trời xứ An Nhơn cũng dịu lại. Lúc đầy lúc vơi, sông Côn vẫn lặng lẽ chảy qua những xóm làng, mang theo phù sa và câu chuyện của một vùng đất từng là kinh đô. 

Về nơi cuối nguồn sông Lại

Về nơi cuối nguồn sông Lại

(GLO)- Ở nơi dòng Lại Giang khép lại hành trình để hòa vào Biển Ðông, sông - đồng - rừng - biển cùng hiện diện trong một không gian sống đặc biệt. Ðó là vùng đất Hoài Nhơn Ðông.

Món quà nhỏ nối dài lòng tốt

Món quà nhỏ nối dài lòng tốt

Mỗi lần nấu cơm cho gia đình, chị Trương Thị Phượng lại chuẩn bị thêm một, hai suất. Hôm nay, trong những chiếc hộp được xếp ngay ngắn là cơm trắng, khoai tây xào, gà xào và canh nóng. Chị chụp lại phần cơm, đăng lên nhóm “Cho tặng đồ miễn phí tại Hà Nội”, rồi chờ người cần đến nhận.

Vườn quốc gia Chư Yang Sin có 'nữ tướng rừng xanh'

Vườn quốc gia Chư Yang Sin có 'nữ tướng rừng xanh'

Hơn 16 năm gắn bó với Vườn quốc gia Chư Yang Sin, Hoàng Thị Hương là một trong số ít nữ kiểm lâm của đơn vị. Chị gắn bó với nghề không để chứng minh mình mạnh mẽ, mà bởi đó là công việc chị đã chọn.

Dệt màu xanh ấm no trên miền biên viễn

Dệt màu xanh ấm no trên miền biên viễn

(GLO)- Hơn 41 năm có mặt trên tuyến biên giới phía Tây của Tổ quốc, Binh đoàn 15 đã biến vùng đất cằn cỗi, đầy tàn tích chiến tranh thành vườn cao su, cà phê bạt ngàn.

Nghề xưa vẫn chảy bên dòng sông Côn

Nghề xưa vẫn chảy bên dòng sông Côn

(GLO)- Bên dòng sông Côn, đoạn chảy qua thôn Kiên Mỹ (xã Tây Sơn, tỉnh Gia Lai) từ lâu đã hình thành những xóm nghề gắn với đời sống người dân như làm đậu khuôn, giá đỗ, bún, bánh tráng, các loại bánh truyền thống, trồng rau... 

Phía sau đầu sóng Trường Sa

Phía sau đầu sóng Trường Sa

Bán đảo Cam Ranh nắng gió có một khu đô thị đặc biệt mang tên Khu đô thị Căn cứ quân sự Cam Ranh (Khánh Hòa). Sau những ô cửa bình yên nơi đây là mái ấm của các gia đình quân nhân, trong đó có những người vợ đang ngày ngày thay chồng chăm lo tổ ấm, khi các anh làm nhiệm vụ nơi đầu sóng Trường Sa.

Thầy tôi là nhà cách mạng làm thơ

Thầy tôi là nhà cách mạng làm thơ

Tôi gọi cha tôi bằng 'thầy' vì ông cụ muốn tôi nhớ lại gốc gác của mình từ một làng nào đó ở đất Nghệ An. Người Bắc hay gọi cha là thầy, mẹ là u. Bên nội tôi là người di dân, vào Quảng Ngãi từ mấy trăm năm trước.

Lưu giữ ký ức thời hoa lửa bằng công nghệ

Lưu giữ ký ức thời hoa lửa bằng công nghệ

(GLO)- Chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ. Những người trực tiếp đi qua những năm tháng khốc liệt ấy, nay đều đã ở tuổi xế chiều. Nhưng thời gian không chờ đợi ai. Khi những nhân chứng dần vắng bóng, cũng là lúc nhiều mảnh ghép ký ức về lịch sử dân tộc không còn cơ hội được kể lại.

Lộ Diêu vươn mình từ gian khó

Lộ Diêu vươn mình từ gian khó

(GLO)- Trước đây, Lộ Diêu (phường Hoài Nhơn Đông) như một thế giới tách biệt với bên ngoài. Ðặc trưng địa hình và cuộc sống của người dân nơi đây được đúc kết qua câu: “Lộ Diêu một biển ba đèo - Gian nan đã vượt, khó nghèo đã qua”.

Tìm nhau giữa hòa bình - Kỳ 1: Cô y tá và vết sẹo trên đầu

Tìm nhau giữa hòa bình - Kỳ 1: Cô y tá và vết sẹo trên đầu

Không ít những đồng đội chung chiến hào những ngày khói lửa, sau ngày hòa bình vì nhiều lý do, họ đã không gặp lại hoặc chưa gặp lại nhau. Những đồng đội cùng quê may mắn là ít nhất mỗi năm lại được gặp nhau vào dịp kỷ niệm ngày nhập ngũ.

“Viết tiếp câu chuyện hòa bình” từ kỷ vật chiến trường

“Viết tiếp câu chuyện hòa bình” từ kỷ vật chiến trường

(GLO)- Luôn xem kỷ vật chiến trường là “gia tài”, song Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Nguyễn Văn Nhương (SN 1948, trú phường Diên Hồng, tỉnh Gia Lai) vẫn quyết định hiến tặng, như lời nhắn gửi đến thế hệ sau về những ngày cả đất nước gian khổ đấu tranh vì độc lập dân tộc.

Làng xưa nay đã đổi thay

Làng xưa nay đã đổi thay

(GLO)- Sau khi về định cư ở vùng đất mới, cuộc sống của người dân 4 làng Plei Pông, Kinh Pêng, Plei Trớ và Plei Hek thuộc xã Chư A Thai (là các làng căn cứ cách mạng trong 2 cuộc kháng chiến chống Pháp và Mỹ, còn gọi là 4 làng Ðồn) đã có nhiều đổi thay rõ nét.

Mang con dấu đến bản

Mang con dấu đến bản

Hai đứa con đã 15 và 13 tuổi, nhưng lần đầu tiên, vợ chồng anh Moong Văn Phong mới đi làm khai sinh cho con khi Trung tâm Phục vụ hành chính công xã Nhôn Mai (Nghệ An) mang con dấu đến tận bản để làm thủ tục cho dân.

Những dáng lính vùng biên

Những dáng lính vùng biên

(GLO)- Tôi gặp những người lính trên những chuyến tàu tuần tra ngoài khơi xa, giữa những hải trình dọc dài duyên hải đồng hành, làm chỗ dựa bảo vệ ngư dân và giữ gìn an ninh trật tự trên biển quê hương; gặp họ giữa những vùng biên giới Campuchia heo hút đầy nắng gió.

Ruổi rong đời chăn vịt

Ruổi rong đời chăn vịt

(GLO)- Sau mỗi mùa gặt, những cánh đồng lúa ở các xã An Lương, An Hòa, An Vinh, Tuy Phước… lại rộn ràng bởi đàn vịt hàng nghìn con tìm về kiếm ăn. Gắn với đàn vịt, những người chăn vịt miệt mài rong ruổi qua nhiều cánh đồng, lấy mùa gặt làm nhịp mưu sinh.

Trầm tích sông Ba

Trầm tích sông Ba

(GLO)- Sông Ba đoạn qua xã Ia Dreh (tỉnh Gia Lai) mùa khô, vài con thuyền đánh cá nằm gối đầu nghỉ ngơi trên những doi cát. Chiều xuống, từ những bến sông, người dân vẫn ra tắm mát dù nước cạn tới mức có thể lội ra giữa dòng.

Ký ức buồn đau của những người lầm đường lạc lối

Ký ức buồn đau của những người lầm đường lạc lối

(GLO)- Sau nhiều năm vượt biên, cư trú bất hợp pháp tại Thái Lan, 5 người Việt quê Gia Lai đã bị Cảnh sát Thái Lan bắt giữ và trục xuất về nước. Trở về đoàn tụ với gia đình, họ mang theo ký ức buồn đau về những tháng ngày sống chui lủi, thiếu thốn, bệnh tật nơi đất khách quê người.