Nỗi lo nhà dài đang… ngắn và mất dần ở Tây nguyên

Nhà dài Tây nguyên đang mất dần cả phần 'xác' lẫn phần 'hồn'. Tuy nhiên, có một chút hy vọng được thắp lên. Đó là khi những ngôi nhà bê tông mọc lên, vẫn có người lặng lẽ cố níu giữ nét nhà dài truyền thống cho buôn làng.

Chiều xuống ở đại ngàn Tây nguyên, thượng tá Y Tuấn Ê Ban, Chỉ huy trưởng Ban chỉ huy Quân sự xã Krông Bông, tỉnh Đắk Lắk đưa chúng tôi đi dọc những buôn làng từng nổi tiếng với nhà dài của đồng bào Ê Đê. Xe vừa qua buôn Ja, ông chỉ tay về dãy nhà bê tông mới mọc lên ven đường rồi chậm giọng: "Ngày xưa dọc tuyến này hầu hết là nhà dài. Bây giờ bê tông hóa gần hết rồi".

Nỗi niềm nhà dài đang... ngắn và mất dần

Vào sâu trong buôn, chúng tôi tìm đến căn nhà dài của gia đình ông Y Găm Liêng Hót - một trong số ít ngôi nhà còn giữ được dáng dấp nguyên bản. Bộ khung gỗ lớn đã ngả màu thời gian, cầu thang cái vẫn còn chạm hình bầu sữa mẹ - biểu tượng của chế độ mẫu hệ Ê Đê. "Giờ nhà dài xuống cấp dữ lắm. Người ta bán đi hoặc phá để xây nhà kiểu khác", ông Y Găm Liêng Hót nói.

Nhìn quanh buôn, chỗ từng có rất nhiều nhà dài nay thành nhà bê tông xây trệt trên nền đất hoặc rất nhiều nhà sàn cũng bê tông hóa. Những căn còn sót lại thì cố níu giữ được ngày nào hay ngày ấy. Tình cảnh ấy không chỉ ở Krông Bông. Tại Yang Kang, Yang Mao, Cư Pui…, nhà dài cũng đang dần biến mất âm thầm.

Nhà dài bị... ngắn lại và cách tân hơn
Nhà dài bị... ngắn lại và cách tân hơn

Cần phải nhìn nhận rằng những ngôi nhà bê tông không chỉ là dấu hiệu của đô thị hóa, mà còn cho thấy khát vọng vươn lên trong đời sống của người dân bản địa. Nhưng cùng với sự đổi thay ấy, những giá trị gắn với nhà dài truyền thống cũng dần phai nhạt.

Khi nhà dài mất đi, không chỉ một kiểu kiến trúc biến mất, mà cả không gian sinh hoạt cộng đồng, bếp lửa, nếp sống mẫu hệ và ký ức nhiều thế hệ người Ê Đê cũng lặng lẽ rời khỏi buôn làng. Điều dễ thấy nhất là nhiều căn đã bị co ngắn, cách tân. Có căn chỉ còn vài gian cũ như một dấu tích của đời sống mẫu hệ xưa.

Nhà dài truyền thống của người Ê Đê từng được xem là "trái tim" của buôn làng
Nhà dài truyền thống của người Ê Đê từng được xem là "trái tim" của buôn làng

Nhà dài của người Ê Đê vốn không chỉ là nơi ở. Đó từng là "trái tim" của buôn làng. Mỗi khi con gái trong nhà lấy chồng, căn nhà lại nối thêm một gian mới. Trong cùng mái nhà có thể sống ba, bốn thế hệ. Đêm xuống, bếp lửa đỏ xuyên đêm, tiếng chiêng ngân lên, sử thi (khan) được kể bên ché rượu cần... Nhưng nhịp sống ấy giờ đang vỡ dần.

Khi "hồn và xác"rời khỏi mái nhà

Chúng tôi trở lại buôn Akŏ Dhông, buôn làng giữa phố của TP.Buôn Ma Thuột (cũ), Trưởng buôn H'Việt cho biết trước đây nơi này có khoảng 40 căn nhà dài đúng chuẩn truyền thống, nhưng nay chỉ còn một căn gần như nguyên bản.

Ngay cả những căn còn tồn tại cũng đã biến đổi nhiều. Có nhà thay mái tranh bằng mái tôn, mái ngói. Có nhà dựng chân bê tông thay cột gỗ. Có nơi cải tạo thành homestay, quán cà phê phục vụ du lịch. "Gia đình tôi cũng đang cố phục dựng lại căn nhà dài của cha ông để giữ hồn dân tộc mình", bà H'Việt nói.

Cả "xác và hồn" của nhà dài ở buôn Akŏ Dhông cũng bị mất dần bởi những ngôi nhà bê tông kiên cố nằm bên cạnh
Cả "xác và hồn" của nhà dài ở buôn Akŏ Dhông cũng bị mất dần bởi những ngôi nhà bê tông kiên cố nằm bên cạnh

Không riêng người Ê Đê, quanh hồ Lắk - nơi có các buôn M'Liêng, Jun, Lê của người M'nông - nhà dài cũng đang biến đổi mạnh bởi du lịch, kinh tế và đời sống hiện đại. Nguyên nhân của sự biến mất ấy không khó nhìn thấy. Gỗ lớn ngày càng hiếm và đắt đỏ khi rừng cạn dần.

Một căn nhà dài đúng kiểu cổ có thể tốn hàng trăm triệu đến cả tỉ đồng. Trong khi đó, nhiều gia đình trẻ muốn ở nhà xây tiện nghi hơn. Không gian sống mẫu hệ cũng thu hẹp khi mô hình gia đình thay đổi.

Những ngôi nhà dài của người M'nông ở buôn M'Liêng cũng xuống cấp nghiêm trọng
Những ngôi nhà dài của người M'nông ở buôn M'Liêng cũng xuống cấp nghiêm trọng

Một thực tế khác là nạn mua bán nhà dài ngày càng phổ biến. Trong vai người cần tìm nhà cổ, chúng tôi tiếp cận một đầu mối chuyên gom nhà dài ở Đắk Lắk. Người này cho biết muốn mua nguyên căn, mua cột, cầu thang hay gỗ cũ đều có thể đáp ứng.

Những chuyến xe chở cột gỗ nhà dài hàng trăm năm tuổi lặng lẽ rời buôn làng như mang theo cả ký ức Tây nguyên. Điều đáng lo không chỉ là mất một kiểu kiến trúc. Đó là sự rạn vỡ của cả không gian văn hóa từng tồn tại hàng trăm năm. Bếp lửa không còn đỏ suốt đêm. Tiếng kể sử thi gần như biến mất. Nhà dài dần trở thành "hiện vật văn hóa" thay vì một không gian sống thật của người Ê Đê, M'nông.

Người đàn ông phục dựng nhà dài

Giữa những câu chuyện buồn ấy, ở Akŏ Dhông, chúng tôi gặp Y Wôn, được nhắc đến như một trong số ít người còn kiên trì phục dựng nhà dài. Khác với những người săn nhà cổ chủ yếu bán kiếm lời, Y Wôn chọn cách phục dựng.

Anh tìm mua lại những cấu kiện của các căn nhà dài mà chủ nhân không còn khả năng giữ nguyên vẹn, rồi phục hồi để dựng lại những ngôi nhà mới theo đúng kiểu truyền thống người Ê Đê. "Em mê phục dựng nhà dài từ nhỏ vì cha là người chuyên dựng nhà trong buôn", Y Wôn kể.

Y Wôn (trái) đau đáu nỗi lo mất hết nhà dài nên anh dốc lòng xây dựng, phục dựng nhà dài
Y Wôn (trái) đau đáu nỗi lo mất hết nhà dài nên anh dốc lòng xây dựng, phục dựng nhà dài

Năm 2017, anh bắt đầu mày mò học dựng nhà dài. Từ sửa vài gian nhà cũ, đến nay anh đã tham gia phục dựng hơn 60 căn nhà dài lớn nhỏ. Có căn dài tới 30 m, dùng toàn gỗ quý, giá trị hàng tỉ đồng.

Nhưng điều khiến Y Wôn trăn trở không phải chuyện tiền bạc. "Em chỉ mong người đồng bào còn giữ được nhà dài của mình", anh nói. Mỗi khi nghe nơi nào có nhà dài sắp bị tháo dỡ, anh lại tìm đến xin mua lại phần gỗ còn tốt để phục dựng cho nơi khác. Anh cho hay có những cây cột gỗ hương rất lớn, vành tới gần 2 m, nếu mất đi sẽ rất khó tìm lại.

Y Wôn và thợ của mình trước căn nhà dài do anh phục dựng
Y Wôn và thợ của mình trước căn nhà dài do anh phục dựng

Trong xưởng gỗ của Y Wôn ở ngoại ô Buôn Ma Thuột (cũ), những cột nhà cũ được đánh dấu cẩn thận. Người thợ phải hiểu kết cấu truyền thống, biết vị trí cột cái, hướng cầu thang, cách nối gian nhà. Có những bộ cầu thang mất hàng tuần để chạm khắc hoa văn. "Nếu làm sai, nó chỉ là cái nhà giả hao hao nhà dài thôi", Y Wôn nói.

Người Ê Đê không sai khi chọn nhà xây tiện nghi hơn. Không ai có thể yêu cầu một gia đình nghèo tiếp tục sống trong căn nhà gỗ xuống cấp chỉ để "giữ văn hóa". Nhưng nếu chỉ còn vài căn phục dựng để khách du lịch chụp hình, thì nhà dài rồi cũng sẽ chỉ còn là lớp vỏ.

Một căn nhà dài được Y Wôn đang tiến hành xây dựng cho người dân
Một căn nhà dài được Y Wôn đang tiến hành xây dựng cho người dân

Bởi giá trị lớn nhất của nhà dài không hoàn toàn nằm ở chiều dài mái nhà. Nó nằm ở bếp lửa đỏ giữa đêm, ở tiếng trẻ con chạy dọc sàn gỗ, ở cách nhiều thế hệ cùng sống dưới một mái nhà, và ở tinh thần cộng đồng từng khiến cả buôn làng như một gia đình lớn.

Và có lẽ, câu hỏi lớn nhất của Tây nguyên hôm nay không phải là còn bao nhiêu căn nhà dài, mà là liệu vùng đất này có còn giữ được "linh hồn" của mình giữa nhịp đô thị hóa đang mọc lên từng ngày hay không.

Nhà dài Tây nguyên là biểu tượng văn hóa đặc trưng của nhiều cộng đồng bản địa, nổi bật nhất là người Ê Đê, người M'nông. Ngôi nhà truyền thống được dựng bằng gỗ, tre, mái lợp tranh, có chiều dài nối thêm theo số thế hệ phụ nữ trong gia đình mẫu hệ.

Với người Tây nguyên, nhà dài là "trái tim" của cộng đồng, nơi gắn kết gia đình, gìn giữ phong tục và bản sắc văn hóa giữa đại ngàn.

Theo Quang Viên (TNO)

Các tin khác

Trường mới ở vùng biên

Trường mới ở vùng biên

(GLO)- Gần một tháng sau lễ khai giảng năm học 2026 - 2027, thầy và trò tại 7 trường phổ thông nội trú Tiểu học và THCS trên tuyến biên giới của tỉnh Gia Lai đang từng bước ổn định nền nếp dạy học.

Bí ẩn giếng cổ ở xã đảo Đà Nẵng

Bí ẩn giếng cổ ở xã đảo Đà Nẵng

Giữa vùng biển đảo quanh năm nắng gió, nơi từng giọt nước ngọt quý hơn vàng, hai giếng cổ dưới chân núi Bàn Than ở Tam Hải vẫn trong veo, mát lành qua hàng trăm năm. 

Những ngày ở xứ Kim Chi: Kỳ 2: 24 giờ ở Jeonju - thủ phủ của Jeollabuk-do

Những ngày ở xứ Kim Chi: Kỳ 2: 24 giờ ở Jeonju - thủ phủ của Jeollabuk-do

(GLO)- Hai lần đổi tàu với gần 3 giờ từ Busan đưa chúng tôi đến Jeonju - thủ phủ và là thành phố cổ yên bình của tỉnh Jeollabuk-do. 24 giờ ở đây đủ để nhận ra sức hấp dẫn của một vùng đất biết giữ gìn ký ức, chăm chút từng góc phố và biến những giá trị truyền thống thành sức hút du lịch.

Những ngày ở xứ Kim Chi: Kỳ 1: Phủ Sơn Quảng vực thị

Những ngày ở xứ Kim Chi: Kỳ 1: Phủ Sơn Quảng vực thị

(GLO)- L.T.S: “Những ngày ở xứ Kim Chi” là ghi chép của tác giả Đoàn Minh Phụng trong hành trình qua Busan, Jeonju và Seoul. Hơn một chuyến đi, loạt bài còn gợi mở những suy ngẫm về cách người Hàn gìn giữ văn hóa, tổ chức du lịch, xây dựng nếp sống văn minh và mở rộng giao lưu với Việt Nam.

Đất Vua xứ Rượu…

Đất Vua xứ Rượu…

(GLO)- Những ngày đầu thu, khi cái nắng miền Trung đã bớt gay gắt, những cơn mưa bắt đầu ghé qua nhiều hơn, đất trời xứ An Nhơn cũng dịu lại. Lúc đầy lúc vơi, sông Côn vẫn lặng lẽ chảy qua những xóm làng, mang theo phù sa và câu chuyện của một vùng đất từng là kinh đô. 

Về nơi cuối nguồn sông Lại

Về nơi cuối nguồn sông Lại

(GLO)- Ở nơi dòng Lại Giang khép lại hành trình để hòa vào Biển Ðông, sông - đồng - rừng - biển cùng hiện diện trong một không gian sống đặc biệt. Ðó là vùng đất Hoài Nhơn Ðông.

Món quà nhỏ nối dài lòng tốt

Món quà nhỏ nối dài lòng tốt

Mỗi lần nấu cơm cho gia đình, chị Trương Thị Phượng lại chuẩn bị thêm một, hai suất. Hôm nay, trong những chiếc hộp được xếp ngay ngắn là cơm trắng, khoai tây xào, gà xào và canh nóng. Chị chụp lại phần cơm, đăng lên nhóm “Cho tặng đồ miễn phí tại Hà Nội”, rồi chờ người cần đến nhận.

Vườn quốc gia Chư Yang Sin có 'nữ tướng rừng xanh'

Vườn quốc gia Chư Yang Sin có 'nữ tướng rừng xanh'

Hơn 16 năm gắn bó với Vườn quốc gia Chư Yang Sin, Hoàng Thị Hương là một trong số ít nữ kiểm lâm của đơn vị. Chị gắn bó với nghề không để chứng minh mình mạnh mẽ, mà bởi đó là công việc chị đã chọn.

Dệt màu xanh ấm no trên miền biên viễn

Dệt màu xanh ấm no trên miền biên viễn

(GLO)- Hơn 41 năm có mặt trên tuyến biên giới phía Tây của Tổ quốc, Binh đoàn 15 đã biến vùng đất cằn cỗi, đầy tàn tích chiến tranh thành vườn cao su, cà phê bạt ngàn.

Nghề xưa vẫn chảy bên dòng sông Côn

Nghề xưa vẫn chảy bên dòng sông Côn

(GLO)- Bên dòng sông Côn, đoạn chảy qua thôn Kiên Mỹ (xã Tây Sơn, tỉnh Gia Lai) từ lâu đã hình thành những xóm nghề gắn với đời sống người dân như làm đậu khuôn, giá đỗ, bún, bánh tráng, các loại bánh truyền thống, trồng rau... 

Phía sau đầu sóng Trường Sa

Phía sau đầu sóng Trường Sa

Bán đảo Cam Ranh nắng gió có một khu đô thị đặc biệt mang tên Khu đô thị Căn cứ quân sự Cam Ranh (Khánh Hòa). Sau những ô cửa bình yên nơi đây là mái ấm của các gia đình quân nhân, trong đó có những người vợ đang ngày ngày thay chồng chăm lo tổ ấm, khi các anh làm nhiệm vụ nơi đầu sóng Trường Sa.

Thầy tôi là nhà cách mạng làm thơ

Thầy tôi là nhà cách mạng làm thơ

Tôi gọi cha tôi bằng 'thầy' vì ông cụ muốn tôi nhớ lại gốc gác của mình từ một làng nào đó ở đất Nghệ An. Người Bắc hay gọi cha là thầy, mẹ là u. Bên nội tôi là người di dân, vào Quảng Ngãi từ mấy trăm năm trước.

Lưu giữ ký ức thời hoa lửa bằng công nghệ

Lưu giữ ký ức thời hoa lửa bằng công nghệ

(GLO)- Chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ. Những người trực tiếp đi qua những năm tháng khốc liệt ấy, nay đều đã ở tuổi xế chiều. Nhưng thời gian không chờ đợi ai. Khi những nhân chứng dần vắng bóng, cũng là lúc nhiều mảnh ghép ký ức về lịch sử dân tộc không còn cơ hội được kể lại.

Lộ Diêu vươn mình từ gian khó

Lộ Diêu vươn mình từ gian khó

(GLO)- Trước đây, Lộ Diêu (phường Hoài Nhơn Đông) như một thế giới tách biệt với bên ngoài. Ðặc trưng địa hình và cuộc sống của người dân nơi đây được đúc kết qua câu: “Lộ Diêu một biển ba đèo - Gian nan đã vượt, khó nghèo đã qua”.

Tìm nhau giữa hòa bình - Kỳ 1: Cô y tá và vết sẹo trên đầu

Tìm nhau giữa hòa bình - Kỳ 1: Cô y tá và vết sẹo trên đầu

Không ít những đồng đội chung chiến hào những ngày khói lửa, sau ngày hòa bình vì nhiều lý do, họ đã không gặp lại hoặc chưa gặp lại nhau. Những đồng đội cùng quê may mắn là ít nhất mỗi năm lại được gặp nhau vào dịp kỷ niệm ngày nhập ngũ.

“Viết tiếp câu chuyện hòa bình” từ kỷ vật chiến trường

“Viết tiếp câu chuyện hòa bình” từ kỷ vật chiến trường

(GLO)- Luôn xem kỷ vật chiến trường là “gia tài”, song Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Nguyễn Văn Nhương (SN 1948, trú phường Diên Hồng, tỉnh Gia Lai) vẫn quyết định hiến tặng, như lời nhắn gửi đến thế hệ sau về những ngày cả đất nước gian khổ đấu tranh vì độc lập dân tộc.

Làng xưa nay đã đổi thay

Làng xưa nay đã đổi thay

(GLO)- Sau khi về định cư ở vùng đất mới, cuộc sống của người dân 4 làng Plei Pông, Kinh Pêng, Plei Trớ và Plei Hek thuộc xã Chư A Thai (là các làng căn cứ cách mạng trong 2 cuộc kháng chiến chống Pháp và Mỹ, còn gọi là 4 làng Ðồn) đã có nhiều đổi thay rõ nét.

Mang con dấu đến bản

Mang con dấu đến bản

Hai đứa con đã 15 và 13 tuổi, nhưng lần đầu tiên, vợ chồng anh Moong Văn Phong mới đi làm khai sinh cho con khi Trung tâm Phục vụ hành chính công xã Nhôn Mai (Nghệ An) mang con dấu đến tận bản để làm thủ tục cho dân.

Những dáng lính vùng biên

Những dáng lính vùng biên

(GLO)- Tôi gặp những người lính trên những chuyến tàu tuần tra ngoài khơi xa, giữa những hải trình dọc dài duyên hải đồng hành, làm chỗ dựa bảo vệ ngư dân và giữ gìn an ninh trật tự trên biển quê hương; gặp họ giữa những vùng biên giới Campuchia heo hút đầy nắng gió.

Ruổi rong đời chăn vịt

Ruổi rong đời chăn vịt

(GLO)- Sau mỗi mùa gặt, những cánh đồng lúa ở các xã An Lương, An Hòa, An Vinh, Tuy Phước… lại rộn ràng bởi đàn vịt hàng nghìn con tìm về kiếm ăn. Gắn với đàn vịt, những người chăn vịt miệt mài rong ruổi qua nhiều cánh đồng, lấy mùa gặt làm nhịp mưu sinh.

Trầm tích sông Ba

Trầm tích sông Ba

(GLO)- Sông Ba đoạn qua xã Ia Dreh (tỉnh Gia Lai) mùa khô, vài con thuyền đánh cá nằm gối đầu nghỉ ngơi trên những doi cát. Chiều xuống, từ những bến sông, người dân vẫn ra tắm mát dù nước cạn tới mức có thể lội ra giữa dòng.

Ký ức buồn đau của những người lầm đường lạc lối

Ký ức buồn đau của những người lầm đường lạc lối

(GLO)- Sau nhiều năm vượt biên, cư trú bất hợp pháp tại Thái Lan, 5 người Việt quê Gia Lai đã bị Cảnh sát Thái Lan bắt giữ và trục xuất về nước. Trở về đoàn tụ với gia đình, họ mang theo ký ức buồn đau về những tháng ngày sống chui lủi, thiếu thốn, bệnh tật nơi đất khách quê người.