Những thầy giáo cầm bút vào chiến trường - Kỳ 1: Trích máu, nhịn ăn để vào Nam

Trong cuộc chiến thống nhất đất nước đầy máu xương, có một lực lượng đặc biệt tình nguyện đi B với… balô đầy sách. Thay vì cầm súng, họ lại cầm phấn, bút, dạy chữ phục vụ kháng chiến và tái thiết đất nước hậu chiến.
Thầy Hà Ngọc Đào với những kỷ vật đi B - Ảnh: TRUNG TÂN
Thầy Hà Ngọc Đào với những kỷ vật đi B - Ảnh: TRUNG TÂN
Trong cuộc chiến thống nhất đất nước đầy máu xương, có một lực lượng đặc biệt tình nguyện đi B với… balô đầy sách. Thay vì cầm súng, họ lại cầm phấn, bút, dạy chữ phục vụ kháng chiến và tái thiết đất nước hậu chiến.
Có rất nhiều câu chuyện đặc biệt chưa kể về những thầy giáo - chiến sĩ này.
45 năm sau ngày đất nước thống nhất, đọc lại những trang nhật ký đã viết 55 năm trước, thầy giáo Hà Ngọc Đào (nguyên giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo, chủ tịch Hội khuyến học tỉnh Đắk Lắk) vẫn bồi hồi như thời tuổi 20. Những trang nhật ký rực lửa hào khí tuổi trẻ "bạt Trường Sơn đi cứu nước".
Những đêm sắp lên đường, tâm trạng tôi thật khó tả, vừa mong nhanh về với các bà, các má trong Nam, với ruộng đồng thuở chăn trâu, cắt cỏ, nhưng cũng buồn vì sắp phải chia xa miền Bắc, nơi đồng bào đã nhịn ăn nhịn mặc nuôi học sinh miền Nam...
Trích nhật ký đi B của thầy Hà Ngọc Đào
Viết thư bằng máu để được đi B
"Chộn rộn quá. Tin thắng trận trong Nam bay ra càng dồn dập, càng náo nức hơn. Làm sao để nhanh chóng đứng trong hàng ngũ quân giải phóng. Cứ nghĩ đến hình ảnh anh giải phóng quân đội mũ tai bèo, mặc quân phục, thắt lưng mang lỉnh kỉnh biđông nước, nào võng, nào đạn... mà rạo rực, sướng rơn cả người" - trong nhật ký trước khi được duyệt đi B giữa năm 1965, thầy Hà Ngọc Đào, lúc đó 22 tuổi, viết.
Thời điểm lịch sử đó, thầy giáo Hà Ngọc Đào lo lắng mình sẽ không được chọn cho đi B vì quá nhẹ cân, lại là con trai độc nhất của một cán bộ tập kết. "Có phải ai xin cũng được đi đâu. Mình lại trong diện con một ở ngoài Bắc. Mình đi thì sướng đường mình, nhưng nghĩ thương ông cụ", nhật ký trước khi viết đơn xin đi B của nhà giáo Hà Ngọc Đào.
Thầy Đào kể lúc đó rất bất ngờ vì được ba đồng ý ngay bằng lá thư vắn tắt: "Vắng con, xa con, ba sẽ rất buồn. Nhưng không sao. Con hãy an lòng lên đường. Ba mong con chân cứng đá mềm, chúc con mạnh khỏe trưởng thành". 
Được ba ủng hộ, nhưng để được đi B, thầy Đào còn phải vượt qua đợt sát hạch gắt gao của Bộ Giáo dục và Bộ Quốc phòng. Một số kế hoạch và biện pháp được vạch ra trong đầu. "Chọn đi chọn lại, cuối cùng mình viết một bức thư bằng máu để gây ấn tượng với hai bộ", thầy Đào nhớ lại.
Tiếp đó, thầy Đào bí mật thực hiện kế hoạch nhịn ăn một tuần để luyện tập sức chịu đựng cho sau này vào chiến trường, nhưng vẫn đi dạy bình thường. Kèm theo huyết tâm thư là 18,41 đồng, tiền lương 3 tháng ủng hộ Bộ Quốc phòng. 
"Với chừng ấy nỗ lực, tháng 8-1965, phòng tổ chức cán bộ Sở Giáo dục Thanh Hóa mời tôi lên phổ biến chủ trương, kế hoạch chuẩn bị tập trung ra Hà Nội thao luyện để lên đường đi B", thầy Đào vui mừng.
Nhật ký thầy Đào còn có nhắc đến người yêu tên Chúc, những dằn vặt mà tuổi đôi mươi ông phải vượt qua để lên đường vì Tổ quốc. Khi đã vào tuổi "thất thập cổ lai hi", ông viết những dòng tâm sự cho tình yêu đẹp đầu đời: "Vì đất nước, vì cuộc chiến khốc liệt kéo dài, chúng ta không thành vợ thành chồng là điều dễ hiểu và phải chấp nhận. Nhưng chúng ta còn may mắn và hạnh phúc hơn rất nhiều so với những đồng chí đã ngã xuống cho ngày hôm nay. Chúng ta phải làm sao để những đồng chí, bạn bè được an nghỉ và chúng ta không hổ thẹn".
Những trang nhật ký đầy hào khí yêu nước tuổi 20 - Ảnh: TRUNG TÂN
Những trang nhật ký đầy hào khí yêu nước tuổi 20 - Ảnh: TRUNG TÂN
Sách là vũ khí để vào Nam
Những ngày trước khi lên đường đi B, thầy Hà Ngọc Đào kể có đầy ắp kỷ niệm. Hàng ngàn giáo viên tập trung về Trường bổ túc Công nông trung ương (đóng tại Giáp Bát, Hà Nội) để huấn luyện. Họ được chia thành các "chi" tập luyện để sau này hành quân đi các tỉnh từ Quảng Trị đến Cà Mau.
Thầy Đào kể ba tháng huấn luyện, ban ngày các giáo viên được giới thiệu về đường lối, chủ trương chính sách của Đảng, Mặt trận Dân tộc giải phóng miền Nam hoặc tình hình đối phương, lực lượng cách mạng các vùng miền. Lý thú nhất là lúc các đoàn cán bộ, chiến sĩ trong chiến trường đến thăm và báo cáo kinh nghiệm hoạt động trong vùng đối phương, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, ở sông nước, nội thành...
"Chúng tôi đặc biệt chú ý kinh nghiệm hành quân, tổ chức ăn uống hoặc chống càn quét, chống chiến tranh tâm lý. Ngoài ra là những mẹo nhỏ đi đường rừng khỏi lạc, nấu nướng vào mùa mưa, tránh khói lửa, chống vắt, rắn rết cắn, tránh lũ đột ngột... Bởi chẳng bao lâu nữa, những bài học lý thuyết này sẽ giúp chúng tôi trên hành trình đi B", thầy Đào hồi tưởng.
"Những buổi nghỉ, chúng tôi tập sắp xếp đồ đạc vào balô, vào thắt lưng để đưa được nhiều sách và thuốc men nhất. Nghiên cứu, học hỏi những đoàn đi trước, chúng tôi ưu tiên đưa thật nhiều sách giáo khoa. Phương án tối ưu để đưa thật nhiều là các cuốn sách đều bị lột bỏ bìa, những trang không có nội dung thiết thực (lời nói đầu, mục lục) và mỗi trang xén ba mặt phần không có chữ. Tính toán thật kỹ đã giảm được 20% trọng lượng mỗi cuốn.
Nhờ vậy, khi lên đường chúng tôi mang được thơ Tố Hữu, Truyện Kiều của Nguyễn Du, cuốn Sống như anh - nói về anh hùng Nguyễn Văn Trỗi hay Thép đã tôi thế đấy của nhà văn Nga Nikolai A. Ostrovsky... Những cuốn sách làm đi bộ thêm kiệt sức, oằn vai vì băng dốc, trượt ngã khi lội suối, nhưng không ai muốn bỏ lại. Những lúc mưa tầm tã không có củi khô, nhóm bếp lại cầm sách ra mân mê, nhưng rồi lại cất kỹ vào đáy balô", thầy Đào kể lại.
Nói thêm về việc bảo vệ sách giáo khoa, tài liệu như sinh mạng của mình, thầy giáo Nguyễn Trúc (nguyên phó Ty Giáo dục Đắk Lắk) kể trên đường hành quân dài gần nửa năm trời từ Hà Nội vào Đắk Lắk nếu không có những cuốn sách, những cuốn sổ nhật ký, những thầy giáo như ông sẽ mất đi nhiều sức mạnh tinh thần.
Thầy Trúc kể có một dạo trời mưa tầm tã suốt một tuần lễ, mỗi lần nhóm bếp để bắc cơm, nấu nước là phải đánh vật vài tiếng đồng hồ dưới cơn mưa rừng tầm tã. "Cô giáo Phương (Nguyễn Thị Phương, chuyên toán cấp 2, sau chuyển về TP.HCM, đã nghỉ hưu) phải tiếc đứt ruột, cắn răng xé chỉ một vài trang sách để lửa cháy, hong khô những chiếc cành nhỏ để nhóm bếp", thầy Trúc nhớ mãi.
Viết nhật ký như... nấu cơm không khói
Theo thầy Nguyễn Trúc, một trong những điều tối kỵ của chiến sĩ là viết nhật ký trên đường hành quân. Thế nhưng vốn có máu văn chương, lại thêm cái hào hùng cách mạng, vẻ đẹp thiên nhiên Trường Sơn đã thôi thúc những người thầy cầm bút ghi lại.
"Nguyên tắc là không được viết cụ thể về hành trình, điểm trú quân, kế hoạch... vì nếu bị bắt, mất tư trang sẽ lộ đường giao liên, nguy hiểm cho đồng đội. Vì vậy, dù chăm viết nhật ký, tôi vẫn tuân thủ nguyên tắc này, như việc nhóm bếp không khói giữa rừng vậy", thầy Trúc lý giải.
Còn thầy Hà Ngọc Đào cho biết hành quân trên Trường Sơn hàng tháng trời và cuộc trường kỳ chiến đấu mấy chục năm thì radio và bút, sổ nhật ký là người bạn để người lính tựa vào, trút bầu tâm sự. Những cuốn nhật ký, những mảnh hồi ức ghi chép lại trong thời chiến đang được lưu giữ là tài liệu vô cùng quý giá trong thời bình hôm nay.
"Ngày 22-12-1965: nhai cơm vắt, uống nước nguội lúc 4h sáng. Lạnh ngắt từ miệng vô bụng. Ngày đi bộ đầu tiên. Balô nặng quá. Đường đất đỏ nhì nhoẹt vì mưa, vì sương mù, vì hơi nước từ núi nhả ra...".
Kỳ tới: Nhật ký vượt Trường Sơn
TRUNG TÂN (TTO)

Các tin khác

Trường mới ở vùng biên

Trường mới ở vùng biên

(GLO)- Gần một tháng sau lễ khai giảng năm học 2026 - 2027, thầy và trò tại 7 trường phổ thông nội trú Tiểu học và THCS trên tuyến biên giới của tỉnh Gia Lai đang từng bước ổn định nền nếp dạy học.

Bí ẩn giếng cổ ở xã đảo Đà Nẵng

Bí ẩn giếng cổ ở xã đảo Đà Nẵng

Giữa vùng biển đảo quanh năm nắng gió, nơi từng giọt nước ngọt quý hơn vàng, hai giếng cổ dưới chân núi Bàn Than ở Tam Hải vẫn trong veo, mát lành qua hàng trăm năm. 

Những ngày ở xứ Kim Chi: Kỳ 2: 24 giờ ở Jeonju - thủ phủ của Jeollabuk-do

Những ngày ở xứ Kim Chi: Kỳ 2: 24 giờ ở Jeonju - thủ phủ của Jeollabuk-do

(GLO)- Hai lần đổi tàu với gần 3 giờ từ Busan đưa chúng tôi đến Jeonju - thủ phủ và là thành phố cổ yên bình của tỉnh Jeollabuk-do. 24 giờ ở đây đủ để nhận ra sức hấp dẫn của một vùng đất biết giữ gìn ký ức, chăm chút từng góc phố và biến những giá trị truyền thống thành sức hút du lịch.

Những ngày ở xứ Kim Chi: Kỳ 1: Phủ Sơn Quảng vực thị

Những ngày ở xứ Kim Chi: Kỳ 1: Phủ Sơn Quảng vực thị

(GLO)- L.T.S: “Những ngày ở xứ Kim Chi” là ghi chép của tác giả Đoàn Minh Phụng trong hành trình qua Busan, Jeonju và Seoul. Hơn một chuyến đi, loạt bài còn gợi mở những suy ngẫm về cách người Hàn gìn giữ văn hóa, tổ chức du lịch, xây dựng nếp sống văn minh và mở rộng giao lưu với Việt Nam.

Đất Vua xứ Rượu…

Đất Vua xứ Rượu…

(GLO)- Những ngày đầu thu, khi cái nắng miền Trung đã bớt gay gắt, những cơn mưa bắt đầu ghé qua nhiều hơn, đất trời xứ An Nhơn cũng dịu lại. Lúc đầy lúc vơi, sông Côn vẫn lặng lẽ chảy qua những xóm làng, mang theo phù sa và câu chuyện của một vùng đất từng là kinh đô. 

Về nơi cuối nguồn sông Lại

Về nơi cuối nguồn sông Lại

(GLO)- Ở nơi dòng Lại Giang khép lại hành trình để hòa vào Biển Ðông, sông - đồng - rừng - biển cùng hiện diện trong một không gian sống đặc biệt. Ðó là vùng đất Hoài Nhơn Ðông.

Món quà nhỏ nối dài lòng tốt

Món quà nhỏ nối dài lòng tốt

Mỗi lần nấu cơm cho gia đình, chị Trương Thị Phượng lại chuẩn bị thêm một, hai suất. Hôm nay, trong những chiếc hộp được xếp ngay ngắn là cơm trắng, khoai tây xào, gà xào và canh nóng. Chị chụp lại phần cơm, đăng lên nhóm “Cho tặng đồ miễn phí tại Hà Nội”, rồi chờ người cần đến nhận.

Vườn quốc gia Chư Yang Sin có 'nữ tướng rừng xanh'

Vườn quốc gia Chư Yang Sin có 'nữ tướng rừng xanh'

Hơn 16 năm gắn bó với Vườn quốc gia Chư Yang Sin, Hoàng Thị Hương là một trong số ít nữ kiểm lâm của đơn vị. Chị gắn bó với nghề không để chứng minh mình mạnh mẽ, mà bởi đó là công việc chị đã chọn.

Dệt màu xanh ấm no trên miền biên viễn

Dệt màu xanh ấm no trên miền biên viễn

(GLO)- Hơn 41 năm có mặt trên tuyến biên giới phía Tây của Tổ quốc, Binh đoàn 15 đã biến vùng đất cằn cỗi, đầy tàn tích chiến tranh thành vườn cao su, cà phê bạt ngàn.

Nghề xưa vẫn chảy bên dòng sông Côn

Nghề xưa vẫn chảy bên dòng sông Côn

(GLO)- Bên dòng sông Côn, đoạn chảy qua thôn Kiên Mỹ (xã Tây Sơn, tỉnh Gia Lai) từ lâu đã hình thành những xóm nghề gắn với đời sống người dân như làm đậu khuôn, giá đỗ, bún, bánh tráng, các loại bánh truyền thống, trồng rau... 

Phía sau đầu sóng Trường Sa

Phía sau đầu sóng Trường Sa

Bán đảo Cam Ranh nắng gió có một khu đô thị đặc biệt mang tên Khu đô thị Căn cứ quân sự Cam Ranh (Khánh Hòa). Sau những ô cửa bình yên nơi đây là mái ấm của các gia đình quân nhân, trong đó có những người vợ đang ngày ngày thay chồng chăm lo tổ ấm, khi các anh làm nhiệm vụ nơi đầu sóng Trường Sa.

Thầy tôi là nhà cách mạng làm thơ

Thầy tôi là nhà cách mạng làm thơ

Tôi gọi cha tôi bằng 'thầy' vì ông cụ muốn tôi nhớ lại gốc gác của mình từ một làng nào đó ở đất Nghệ An. Người Bắc hay gọi cha là thầy, mẹ là u. Bên nội tôi là người di dân, vào Quảng Ngãi từ mấy trăm năm trước.

Lưu giữ ký ức thời hoa lửa bằng công nghệ

Lưu giữ ký ức thời hoa lửa bằng công nghệ

(GLO)- Chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ. Những người trực tiếp đi qua những năm tháng khốc liệt ấy, nay đều đã ở tuổi xế chiều. Nhưng thời gian không chờ đợi ai. Khi những nhân chứng dần vắng bóng, cũng là lúc nhiều mảnh ghép ký ức về lịch sử dân tộc không còn cơ hội được kể lại.

Lộ Diêu vươn mình từ gian khó

Lộ Diêu vươn mình từ gian khó

(GLO)- Trước đây, Lộ Diêu (phường Hoài Nhơn Đông) như một thế giới tách biệt với bên ngoài. Ðặc trưng địa hình và cuộc sống của người dân nơi đây được đúc kết qua câu: “Lộ Diêu một biển ba đèo - Gian nan đã vượt, khó nghèo đã qua”.

Tìm nhau giữa hòa bình - Kỳ 1: Cô y tá và vết sẹo trên đầu

Tìm nhau giữa hòa bình - Kỳ 1: Cô y tá và vết sẹo trên đầu

Không ít những đồng đội chung chiến hào những ngày khói lửa, sau ngày hòa bình vì nhiều lý do, họ đã không gặp lại hoặc chưa gặp lại nhau. Những đồng đội cùng quê may mắn là ít nhất mỗi năm lại được gặp nhau vào dịp kỷ niệm ngày nhập ngũ.

“Viết tiếp câu chuyện hòa bình” từ kỷ vật chiến trường

“Viết tiếp câu chuyện hòa bình” từ kỷ vật chiến trường

(GLO)- Luôn xem kỷ vật chiến trường là “gia tài”, song Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Nguyễn Văn Nhương (SN 1948, trú phường Diên Hồng, tỉnh Gia Lai) vẫn quyết định hiến tặng, như lời nhắn gửi đến thế hệ sau về những ngày cả đất nước gian khổ đấu tranh vì độc lập dân tộc.

Làng xưa nay đã đổi thay

Làng xưa nay đã đổi thay

(GLO)- Sau khi về định cư ở vùng đất mới, cuộc sống của người dân 4 làng Plei Pông, Kinh Pêng, Plei Trớ và Plei Hek thuộc xã Chư A Thai (là các làng căn cứ cách mạng trong 2 cuộc kháng chiến chống Pháp và Mỹ, còn gọi là 4 làng Ðồn) đã có nhiều đổi thay rõ nét.

Mang con dấu đến bản

Mang con dấu đến bản

Hai đứa con đã 15 và 13 tuổi, nhưng lần đầu tiên, vợ chồng anh Moong Văn Phong mới đi làm khai sinh cho con khi Trung tâm Phục vụ hành chính công xã Nhôn Mai (Nghệ An) mang con dấu đến tận bản để làm thủ tục cho dân.

Những dáng lính vùng biên

Những dáng lính vùng biên

(GLO)- Tôi gặp những người lính trên những chuyến tàu tuần tra ngoài khơi xa, giữa những hải trình dọc dài duyên hải đồng hành, làm chỗ dựa bảo vệ ngư dân và giữ gìn an ninh trật tự trên biển quê hương; gặp họ giữa những vùng biên giới Campuchia heo hút đầy nắng gió.

Ruổi rong đời chăn vịt

Ruổi rong đời chăn vịt

(GLO)- Sau mỗi mùa gặt, những cánh đồng lúa ở các xã An Lương, An Hòa, An Vinh, Tuy Phước… lại rộn ràng bởi đàn vịt hàng nghìn con tìm về kiếm ăn. Gắn với đàn vịt, những người chăn vịt miệt mài rong ruổi qua nhiều cánh đồng, lấy mùa gặt làm nhịp mưu sinh.

Trầm tích sông Ba

Trầm tích sông Ba

(GLO)- Sông Ba đoạn qua xã Ia Dreh (tỉnh Gia Lai) mùa khô, vài con thuyền đánh cá nằm gối đầu nghỉ ngơi trên những doi cát. Chiều xuống, từ những bến sông, người dân vẫn ra tắm mát dù nước cạn tới mức có thể lội ra giữa dòng.

Ký ức buồn đau của những người lầm đường lạc lối

Ký ức buồn đau của những người lầm đường lạc lối

(GLO)- Sau nhiều năm vượt biên, cư trú bất hợp pháp tại Thái Lan, 5 người Việt quê Gia Lai đã bị Cảnh sát Thái Lan bắt giữ và trục xuất về nước. Trở về đoàn tụ với gia đình, họ mang theo ký ức buồn đau về những tháng ngày sống chui lủi, thiếu thốn, bệnh tật nơi đất khách quê người.