Đây từng là bãi rác của TP. Pleiku cũ, nay tiếp nhận rác thải từ nhiều xã, phường trung tâm khu vực phía Tây tỉnh gồm Pleiku, Hội Phú, Thống Nhất, Diên Hồng, An Phú, các xã Biển Hồ, Gào, cùng một số địa phương lân cận.
Bãi rác xã Gào rộng gần 10 ha, tiếp nhận khoảng 195 tấn rác/ngày. Theo đơn vị quản lý bãi rác, thông thường người dân bên ngoài không được vào khu vực tập kết rác. Tuy nhiên, trước hoàn cảnh khó khăn của nhiều người dân nghèo, việc quản lý cũng không quá cứng nhắc. Mỗi ngày chỉ vài người được vào bới rác, chủ yếu là những người đến từ rất sớm. Thời điểm tập trung đông nhất là từ khoảng 5 - 15 giờ.
Đó là nơi mưu sinh của những phận đời nghèo khó.
Nghề “mẹ truyền con nối”
Giữa bãi rác rộng mênh mông, bà H’Nam (làng Nha Prông, phường An Phú) lom khom nhặt những chai nước suối lẫn trong đống rác mới đổ. Đôi mắt bà hõm sâu vì thiếu ngủ và những ngày mưu sinh triền miên. Khi được đề nghị tháo chiếc khẩu trang để chụp một bức ảnh, bà kiên quyết từ chối: “Suốt ngày mình bới rác ở đây, nắng gió, da sạm đen, xấu lắm”.
Bà kể, 3 năm trước, bà còn làm công nhân ở một công ty hạt điều. Nhưng đồng lương ít ỏi không đủ nuôi 2 con nên bà nghỉ việc, theo người quen vào bãi rác kiếm sống. Từ đó, cuộc đời ba mẹ con gắn chặt với những chuyến xe rác từ sáng tới chiều.
Ngày nào cũng vậy, đúng 6 giờ sáng, bà cùng con gái lớn có mặt ở bãi. Họ đứng giữa mùi hôi nồng nặc, giữa dòng nước rỉ rác đen ngòm để nhặt từng chai nhựa, lon bia. “Có hôm được hơn 300 nghìn đồng, có hôm chỉ hơn 200 nghìn đồng cho cả 2 mẹ con”-bà nói.
Con gái lớn của bà là H’Nhung, năm nay 21 tuổi, theo mẹ làm công việc bới rác đã 2 năm. Người con thứ hai mới 16 tuổi cũng đã nghỉ học. Khi được hỏi về ước mơ cho tương lai, bà chỉ cười: “Không có mơ ước nổi. Cuộc sống khó khăn nên tới đâu hay tới đó thôi”. Lời bà chìm trong tiếng động cơ xe ủi gom rác khiến người nghe nặng lòng.
Cuộc đời người phụ nữ ấy nhiều dang dở. Bà kể, người đàn ông từng chung sống với bà đã có gia đình mà bà không hề hay biết. 22 năm trước, người đàn ông ấy đến Pleiku làm việc, dùng những lời ngọt ngào khiến cô gái Jrai trẻ tuổi đem lòng tin tưởng. Họ sống với nhau như vợ chồng. Nhiều năm sau, bà mới phát hiện sự thật và quyết định “trả” chồng về cho người ta. Từ đó, bà một mình nuôi con. Giờ đây, thứ bà bám víu mỗi ngày chỉ còn là các con và bãi rác mưu sinh này.
Không xa chỗ bà H’Nam, bà H’Mok (làng Chuét 1, phường An Phú) cùng con gái đứng cạnh đống rác mới đổ xuống. Người phụ nữ ngoài 50 tuổi đội chiếc mũ len trùm kín đầu chống gió, lật từng lớp rác để tìm những thứ còn có thể bán được. Khi được hỏi đã làm nghề này bao lâu, bà chỉ cười: “Mấy chục năm rồi”. Mới ngoài 50 tuổi mà đã gắn với nghề nhặt rác “mấy chục năm”, nghĩa là gần cả cuộc đời!
“Nhà tôi không có ruộng, không có rẫy, lại đông con, nghèo quá thì đi nhặt thôi. Trước kia nhặt ở trên đường, ở các điểm tập kết rác trong phố. Sau nghe người trong làng nói về bãi rác tập trung ở xã Gào nên ngày nào tôi với con cũng tới đây” - bà cho hay.
Bà H’Mok sinh tới 10 người con, hầu hết đều học dang dở, đứa nghỉ từ lớp 6, đứa học tới lớp 7 cũng nghỉ. Tiền nhặt rác nuôi con ăn học, nuôi con lớn rồi dựng vợ gả chồng cho chúng. Giờ đây, con gái bà lại tiếp tục theo mẹ vào bãi rác mưu sinh.
Người phụ nữ tên H’Giáo - con bà H’Mok, ngoài 30 tuổi đứng cạnh mẹ gần như không nói nhiều. Chị chỉ lặng lẽ kéo bao tải chứa đầy chai nhựa ra một góc. Bàn tay chai sần, móng tay đen kịt vì bụi rác bám lâu ngày.
Đánh đổi sức khỏe để tồn tại
Một trong những người trẻ tuổi nhất mà chúng tôi gặp hôm ấy là H’Sáo (làng Pi Ray, xã Biển Hồ). Chị 28 tuổi, có chồng làm phụ hồ và 2 con nhỏ, đã theo nghề này khoảng 3 - 4 năm nay.
Ngày nào cũng như ngày nào, cứ tầm 5 giờ, chị rời nhà trên chiếc xe máy cũ kỹ để vào bãi rác xã Gào, đến khoảng 2 - 3 giờ chiều mới quay về. Nhà cách bãi rác hơn 30 km nên ngày nào chị cũng phải dậy từ rất sớm.
“Trung bình mỗi tháng tôi cũng kiếm được vài triệu đồng. Chồng làm phụ hồ lúc có lúc không nên khoản tiền này là nguồn sống rất quan trọng của gia đình, là tiền ăn học cho hai đứa nhỏ, đứa lớp 4, đứa lớp 2” - chị H’Sáo nói.
Với những người phụ nữ ấy, bãi rác là nơi họ đánh đổi sức khỏe để kiếm sống và tồn tại. Ở đây, không ai có đồ bảo hộ đúng nghĩa. Họ chỉ quấn khẩu trang, mang đôi găng tay cũ, đôi ủng cao su rồi bước thẳng vào những đống rác đủ loại. Mùi hôi, nước bẩn, mảnh chai vỡ… tất cả nằm ngay dưới chân họ. Mỗi ngày!
Bà H’Nam gãi nhẹ trên cánh tay, bảo mình bị viêm da cơ địa đã nhiều năm. “Bệnh tái đi tái lại nhiều năm, có lúc ngứa rát đến mất ngủ. Bác sĩ bảo khó hết lắm, phải giữ vệ sinh kỹ. Nhưng tôi vẫn vừa uống thuốc vừa đi làm. Nghỉ thì lấy gì mà ăn” - bà thở dài.
Vất vả là vậy nhưng giữa những câu chuyện đứt quãng trong tiếng xe rác, vẫn có những tiếng cười bật lên.
H’Nhung, con gái bà H’Nam, cười khá hồn nhiên khi nói về công việc của mình: “Không khí ở đây rất hôi, người lúc nào cũng ám mùi, tắm bằng sữa tắm thơm cũng không hết hẳn được. Nhưng em vẫn thấy vui. Có bãi rác để bới, để kiếm ra tiền là may mắn rồi. Nhà em nghèo, không được học hành nhiều, giờ học nghề cũng không có tiền. Có thu nhập ổn định như bây giờ, dù không nhiều, em thấy tốt rồi”. Rồi cô gái trẻ nói thêm, nửa đùa nửa thật: “Em cũng quen mùi rồi, xa có khi lại thấy nhớ”.
Tại bãi rác xã Gào, những người phụ nữ ấy vẫn cặm cụi làm việc từ sáng đến chiều, vẫn gắng gượng nuôi con, giữ lấy cuộc sống. Trong cái khắc nghiệt, nhếch nhác của bãi rác, họ vẫn cố níu lấy niềm vui nhỏ nhoi từ những bao tải chai nhựa đầy dần lên sau mỗi chuyến xe rác vừa đổ xuống.
*
* *
Giữa bãi rác rộng mênh mông, họ nhỏ bé như những chiếc bóng. Không ai nhớ đầy đủ tên tuổi của họ. Cũng chẳng ai biết họ đã trải qua bao nhiêu nhọc nhằn trước khi bước vào nơi này. Chỉ biết rằng, ngày nào họ cũng lặng lẽ cúi xuống những đống rác khổng lồ để tìm kế sinh nhai. Và mặc dù khi nói chuyện với tôi, họ luôn cười rất vui vẻ, nhưng vẫn không khỏi khiến người ta day dứt khi nhiều người trong số họ chưa từng nghĩ mình có thể sống khác đi.
…Ở nơi ấy, có những gia đình mà nghề nhặt rác đã theo từ đời mẹ sang đời con. Không ai nhớ chính xác mình bắt đầu công việc này từ khi nào. Chỉ biết rằng, sáng ra là đi bới rác, chiều về lại súc rửa, phân loại, gom góp để bán lấy tiền đắp đổi cuộc sống...
