Những dòng sông tự kể: Hấp hối

Tận dụng dòng sông Kỳ Cùng chảy quanh xứ Lạng có độ dốc cao, nhiều ghềnh đá, nhiều nhà đầu tư tìm đến làm thủy điện. Trong 4 thủy điện đã tiến hành xây dựng công trình thì đa số rơi vào cảnh phập phù, “chết yểu”, chậm tiến độ kéo theo hệ lụy môi trường bị ảnh hưởng, dân tình bức xúc.
Bóp nghẹt dòng chảy
Nhà máy thủy điện Khánh Khê xây dựng trên sông Kỳ Cùng, thuộc địa bàn 2 xã Bình Trung (huyện Cao Lộc) và Khánh Khê (huyện Văn Quan), do Công ty cổ phần thủy điện Thác Xăng làm chủ đầu tư. Dự án được khởi công năm 2009, nhưng do thiếu vốn, công trình phải ngừng thi công từ năm 2013. Đến năm 2018, dự án này mới được tái khởi động.
Cuối năm 2020, nhà máy bắt đầu tích nước để vận hành. Và hệ lụy đã xảy ra, dòng nước bị kìm hãm khiến hạ lưu sông Kỳ Cùng cạn trơ đáy, ảnh hưởng đến việc tưới tiêu, sinh hoạt của người dân các xã: Khánh Khê, Điềm He (huyện Văn Quan), Bình Trung (huyện Cao Lộc).

Dòng sông Kỳ Cùng trơ đáy mỗi khi thủy điện Khánh Khê tích nước. Ảnh: Duy Chiến
Dòng sông Kỳ Cùng trơ đáy mỗi khi thủy điện Khánh Khê tích nước. Ảnh: Duy Chiến
Ông Lý, người dân xã Khánh Khê chỉ cho chúng tôi thấy dòng sông Kỳ Cùng “chảy dặt dẹo” qua nhà rồi nói: Ngày xưa, Kỳ Cùng rộng lớn lắm. Nước quanh năm đầy ắp. Trẻ em từ mỏm đồi, cành cây ven suối nhảy ùm xuống, mãi mới thấy ngoi lên khỏi mặt nước. Từ khi có nhà máy thủy điện xuất hiện, nước ít dần.
“Tháng trước nước cạn trơ đáy, có lúc nước không chảy. Từ nhỏ đến giờ tôi chưa bao giờ thấy sông cạn kiệt như vậy. Thủy điện có tích nước, thì cũng phải xả để người dân tưới tiêu, sinh hoạt chứ trữ từ thượng nguồn khiến hạ du cạn kiệt thế biết lấy đâu nguồn nước để phục vụ sản xuất trong khi cuộc sống của chúng tôi chỉ trông chờ vào ruộng vườn. Nguồn thủy sản, con tôm, cua, ốc, cá gần như không thể sống nổi”, ông Lý bức xúc nói.
Theo tìm hiểu của phóng viên Tiền Phong, tại giấy phép khai thác, sử dụng nguồn nước do Bộ Tài nguyên và Môi trường cấp cho nhà máy thủy điện Khánh Khê có quy định: Việc khai thác, sử dụng nguồn nước phải đảm bảo duy trì lưu lượng xả thường xuyên, liên tục, sau đập Khánh Khê không nhỏ hơn 3,1m3/s; Bảo đảm nguồn nước cung cấp cho công trình trạm bơm cấp nước sinh hoạt, nông nghiệp thuộc các xã: Bình Trung (Cao Lộc), Khánh Khê, Điềm He (Văn Quan), Nhạc Kỳ (Văn Lãng) và nhu cầu sử dụng nước của nhân dân địa phương.
Trao đổi vấn đề này với chính quyền địa phương, đại diện lãnh đạo xã Khánh Khê cho biết, những phản ánh của người dân là chính xác. UBND xã cũng đã tiếp nhận nhiều kiến nghị của người dân liên quan đến nguồn nước tưới tiêu sau khi thủy điện đi vào vận hành và đề nghị phía Công ty cổ phần thủy điện Khánh Khê phải đảm bảo duy trì dòng chảy tối thiểu, liên tục nhằm phục vụ sản xuất, sinh hoạt của bà con. Tuy nhiên, phía công ty không thực hiện đề nghị này khiến người dân địa phương lo lắng khi mùa vụ đến.
Liên quan đến thủy điện Khánh Khê, tháng 4/2022, ngành chức năng tỉnh Lạng Sơn đã tiến hành kiểm tra và cũng phát hiện các vi phạm tại nhà máy này. Việc nhà máy thực hiện duy trì dòng chảy tối thiểu bằng việc xả nước qua 2 van xả đáy D=300mm lắp đặt trong nhà máy là không phù hợp với quy trình vận hành hồ chứa thủy điện đã được UBND tỉnh Lạng Sơn phê duyệt (theo quy định trong quy trình vận hành hồ chứa thủy điện Khánh Khê thì việc vận hành duy trì dòng chảy tối thiểu ở khu vực hạ du hồ chứa được thực hiện thông qua cửa van đập tràn).
Ông Lý cho biết, đây không phải lần đầu tiên nhà máy thủy điện Khánh Khê không chấp hành quy định về dòng chảy tối thiểu mà hiện tượng này xảy ra liên tục, diễn ra nhiều năm qua.
“Ngày khởi công dự án, chủ đầu tư hứa với người dân, có thủy điện Khánh Khê nhiều hộ dân mất đất sẽ được tuyển làm công nhân, nước tưới sẽ lấy từ thân đập ra công suất cao hơn kênh mương cũ. Vị trí xây dựng thủy điện Khánh Khê, trước kia là hệ thống kênh mương dài hơn một ki-lô-mét, 2 trạm bơm được nhà nước đầu tư phục vụ tưới tiêu hơn 30 héc ta ruộng hai vụ lúa, hơn 50% số hộ dân trong xã được hưởng lợi từ kênh mương này. Nhưng dự án thủy điện Khánh Khê xây dựng đã phá hết hệ thống trạm bơm, đường dẫn nước tưới tiêu của cả xã. Hậu quả người dân ở đây phải gánh chịu hết sức nặng nề, hơn 200 hộ dân bị thiếu nước sản xuất, ruộng phải bỏ canh tác, vì phải trông vào nước trời”, ông Lý trình bày.
Linh thiêng Kỳ Cùng
Trong các cuộc kháng chiến chống giặc ngoại xâm, sông Kỳ Cùng chảy qua địa phận tỉnh Lạng Sơn minh chứng cho sự kiên cường bất khuất của quân và dân ta. Nhất là cuộc chiến tranh biên giới phía Bắc, con sông đã ghi dấu ấn đậm nét.
Tản bộ trên cây cầu Khánh Khê khá rộng rãi, vững chãi nối giữa hai huyện Văn Quan và Cao Lộc, ở giữa là con sông Kỳ Cùng, Đại tá Nguyễn Văn Khuỳnh, nguyên Chính ủy Bộ CHQS tỉnh Lạng Sơn dõi mắt về phía xa xăm, xúc động cho biết: Cách cầu Khánh Khê mới này chừng 500 mét, ngày xưa có cây cầu Khánh Khê cũ, là chiến tích oai hùng 12 ngày đêm của năm 1979, cán bộ chiến sỹ Sư đoàn 337 anh hùng đã đánh bật 18 đợt tấn công của quân xâm lược với ý đồ của địch là vượt sông Kỳ Cùng, vu hồi về điểm cao Sài Hồ- Đồng Mỏ hòng bao vây, cô lập thị xã Lạng Sơn.

Các cựu chiến binh tưởng niệm đồng đội đã ngã xuống sông Kỳ Cùng, bảo vệ cầu Khánh Khê năm 1979. Ảnh: Duy Chiến
Các cựu chiến binh tưởng niệm đồng đội đã ngã xuống sông Kỳ Cùng, bảo vệ cầu Khánh Khê năm 1979. Ảnh: Duy Chiến
Chính vì vậy, quân xâm lược huy động hàng quân đoàn với hàng trăm pháo các loại cùng dân binh với thế “biển người” đánh chiếm các điểm cao của ta. Cuộc chiến đấu giằng co, quyết liệt giữa một bên là bộ đội ta quyết giữ cầu Khánh Khê và quân địch quyết vượt cầu kéo dài suốt nhiều ngày. Với tuyến phòng thủ này, ta đã tiêu diệt chừng 2.000 tên địch, triệt phá 8 xe tăng, đánh bật kẻ xâm lược ngược trở lại bên kia sông Kỳ Cùng.
Theo Đại tá Khuỳnh, từ khi xây dựng công trình thủy điện Khánh Khê, và lũ lụt hàng năm cây cầu cũ ghi chiến công của sư đoàn 337 bị hư hỏng, chìm trong dòng nước, bây giờ chỉ trong ký ức, hoài niệm.
Văn phòng UBND tỉnh Lạng Sơn đã có văn bản số 1693/VP-KT truyền đạt ý kiến chỉ đạo của Chủ tịch UBND tỉnh Lạng Sơn Hồ Tiến Thiệu yêu cầu ngành chức năng của tỉnh thường xuyên kiểm tra, đôn đốc việc chấp hành quy trình vận hành hồ chứa thủy điện Khánh Khê, kịp thời xử lý những vi phạm nếu có.
Chúng tôi cùng các cựu chiến binh Sư đoàn 337 trở lại thăm chiến trường xưa mà không khỏi bồi hồi, xúc động. Những người lính tóc bạc tìm chỗ nước sâu nơi con sông Kỳ Cùng chảy qua cầu Khánh Khê để thả những nhành hoa thơm cho đồng đội đã ngã xuống. Họ vục những giọt nước đỏ quạch phù sa lên mặt như tự tưới mát tâm hồn mình.
Ánh chiều tà buông xuống phía đồi Pác Péc tím sẫm. Mây bay vần vũ soi bóng xuống lòng sông Kỳ Cùng le lói. Đại tá Nguyễn Văn Khuỳnh thoáng chốc thả ánh nhìn về các công trình thủy điện trong con nước khi vơi, khi đầy. Tôi nghe người lính già này thở dài, trăn trở…
Xứ Lạng, cuối tháng 8 năm 2022
(Còn nữa)
Theo Nguyễn Duy Chiến (TPO)

Các tin khác

Trường mới ở vùng biên

Trường mới ở vùng biên

(GLO)- Gần một tháng sau lễ khai giảng năm học 2026 - 2027, thầy và trò tại 7 trường phổ thông nội trú Tiểu học và THCS trên tuyến biên giới của tỉnh Gia Lai đang từng bước ổn định nền nếp dạy học.

Bí ẩn giếng cổ ở xã đảo Đà Nẵng

Bí ẩn giếng cổ ở xã đảo Đà Nẵng

Giữa vùng biển đảo quanh năm nắng gió, nơi từng giọt nước ngọt quý hơn vàng, hai giếng cổ dưới chân núi Bàn Than ở Tam Hải vẫn trong veo, mát lành qua hàng trăm năm. 

Những ngày ở xứ Kim Chi: Kỳ 2: 24 giờ ở Jeonju - thủ phủ của Jeollabuk-do

Những ngày ở xứ Kim Chi: Kỳ 2: 24 giờ ở Jeonju - thủ phủ của Jeollabuk-do

(GLO)- Hai lần đổi tàu với gần 3 giờ từ Busan đưa chúng tôi đến Jeonju - thủ phủ và là thành phố cổ yên bình của tỉnh Jeollabuk-do. 24 giờ ở đây đủ để nhận ra sức hấp dẫn của một vùng đất biết giữ gìn ký ức, chăm chút từng góc phố và biến những giá trị truyền thống thành sức hút du lịch.

Những ngày ở xứ Kim Chi: Kỳ 1: Phủ Sơn Quảng vực thị

Những ngày ở xứ Kim Chi: Kỳ 1: Phủ Sơn Quảng vực thị

(GLO)- L.T.S: “Những ngày ở xứ Kim Chi” là ghi chép của tác giả Đoàn Minh Phụng trong hành trình qua Busan, Jeonju và Seoul. Hơn một chuyến đi, loạt bài còn gợi mở những suy ngẫm về cách người Hàn gìn giữ văn hóa, tổ chức du lịch, xây dựng nếp sống văn minh và mở rộng giao lưu với Việt Nam.

Đất Vua xứ Rượu…

Đất Vua xứ Rượu…

(GLO)- Những ngày đầu thu, khi cái nắng miền Trung đã bớt gay gắt, những cơn mưa bắt đầu ghé qua nhiều hơn, đất trời xứ An Nhơn cũng dịu lại. Lúc đầy lúc vơi, sông Côn vẫn lặng lẽ chảy qua những xóm làng, mang theo phù sa và câu chuyện của một vùng đất từng là kinh đô. 

Về nơi cuối nguồn sông Lại

Về nơi cuối nguồn sông Lại

(GLO)- Ở nơi dòng Lại Giang khép lại hành trình để hòa vào Biển Ðông, sông - đồng - rừng - biển cùng hiện diện trong một không gian sống đặc biệt. Ðó là vùng đất Hoài Nhơn Ðông.

Món quà nhỏ nối dài lòng tốt

Món quà nhỏ nối dài lòng tốt

Mỗi lần nấu cơm cho gia đình, chị Trương Thị Phượng lại chuẩn bị thêm một, hai suất. Hôm nay, trong những chiếc hộp được xếp ngay ngắn là cơm trắng, khoai tây xào, gà xào và canh nóng. Chị chụp lại phần cơm, đăng lên nhóm “Cho tặng đồ miễn phí tại Hà Nội”, rồi chờ người cần đến nhận.

Vườn quốc gia Chư Yang Sin có 'nữ tướng rừng xanh'

Vườn quốc gia Chư Yang Sin có 'nữ tướng rừng xanh'

Hơn 16 năm gắn bó với Vườn quốc gia Chư Yang Sin, Hoàng Thị Hương là một trong số ít nữ kiểm lâm của đơn vị. Chị gắn bó với nghề không để chứng minh mình mạnh mẽ, mà bởi đó là công việc chị đã chọn.

Dệt màu xanh ấm no trên miền biên viễn

Dệt màu xanh ấm no trên miền biên viễn

(GLO)- Hơn 41 năm có mặt trên tuyến biên giới phía Tây của Tổ quốc, Binh đoàn 15 đã biến vùng đất cằn cỗi, đầy tàn tích chiến tranh thành vườn cao su, cà phê bạt ngàn.

Nghề xưa vẫn chảy bên dòng sông Côn

Nghề xưa vẫn chảy bên dòng sông Côn

(GLO)- Bên dòng sông Côn, đoạn chảy qua thôn Kiên Mỹ (xã Tây Sơn, tỉnh Gia Lai) từ lâu đã hình thành những xóm nghề gắn với đời sống người dân như làm đậu khuôn, giá đỗ, bún, bánh tráng, các loại bánh truyền thống, trồng rau... 

Phía sau đầu sóng Trường Sa

Phía sau đầu sóng Trường Sa

Bán đảo Cam Ranh nắng gió có một khu đô thị đặc biệt mang tên Khu đô thị Căn cứ quân sự Cam Ranh (Khánh Hòa). Sau những ô cửa bình yên nơi đây là mái ấm của các gia đình quân nhân, trong đó có những người vợ đang ngày ngày thay chồng chăm lo tổ ấm, khi các anh làm nhiệm vụ nơi đầu sóng Trường Sa.

Thầy tôi là nhà cách mạng làm thơ

Thầy tôi là nhà cách mạng làm thơ

Tôi gọi cha tôi bằng 'thầy' vì ông cụ muốn tôi nhớ lại gốc gác của mình từ một làng nào đó ở đất Nghệ An. Người Bắc hay gọi cha là thầy, mẹ là u. Bên nội tôi là người di dân, vào Quảng Ngãi từ mấy trăm năm trước.

Lưu giữ ký ức thời hoa lửa bằng công nghệ

Lưu giữ ký ức thời hoa lửa bằng công nghệ

(GLO)- Chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ. Những người trực tiếp đi qua những năm tháng khốc liệt ấy, nay đều đã ở tuổi xế chiều. Nhưng thời gian không chờ đợi ai. Khi những nhân chứng dần vắng bóng, cũng là lúc nhiều mảnh ghép ký ức về lịch sử dân tộc không còn cơ hội được kể lại.

Lộ Diêu vươn mình từ gian khó

Lộ Diêu vươn mình từ gian khó

(GLO)- Trước đây, Lộ Diêu (phường Hoài Nhơn Đông) như một thế giới tách biệt với bên ngoài. Ðặc trưng địa hình và cuộc sống của người dân nơi đây được đúc kết qua câu: “Lộ Diêu một biển ba đèo - Gian nan đã vượt, khó nghèo đã qua”.

Tìm nhau giữa hòa bình - Kỳ 1: Cô y tá và vết sẹo trên đầu

Tìm nhau giữa hòa bình - Kỳ 1: Cô y tá và vết sẹo trên đầu

Không ít những đồng đội chung chiến hào những ngày khói lửa, sau ngày hòa bình vì nhiều lý do, họ đã không gặp lại hoặc chưa gặp lại nhau. Những đồng đội cùng quê may mắn là ít nhất mỗi năm lại được gặp nhau vào dịp kỷ niệm ngày nhập ngũ.

“Viết tiếp câu chuyện hòa bình” từ kỷ vật chiến trường

“Viết tiếp câu chuyện hòa bình” từ kỷ vật chiến trường

(GLO)- Luôn xem kỷ vật chiến trường là “gia tài”, song Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Nguyễn Văn Nhương (SN 1948, trú phường Diên Hồng, tỉnh Gia Lai) vẫn quyết định hiến tặng, như lời nhắn gửi đến thế hệ sau về những ngày cả đất nước gian khổ đấu tranh vì độc lập dân tộc.

Làng xưa nay đã đổi thay

Làng xưa nay đã đổi thay

(GLO)- Sau khi về định cư ở vùng đất mới, cuộc sống của người dân 4 làng Plei Pông, Kinh Pêng, Plei Trớ và Plei Hek thuộc xã Chư A Thai (là các làng căn cứ cách mạng trong 2 cuộc kháng chiến chống Pháp và Mỹ, còn gọi là 4 làng Ðồn) đã có nhiều đổi thay rõ nét.

Mang con dấu đến bản

Mang con dấu đến bản

Hai đứa con đã 15 và 13 tuổi, nhưng lần đầu tiên, vợ chồng anh Moong Văn Phong mới đi làm khai sinh cho con khi Trung tâm Phục vụ hành chính công xã Nhôn Mai (Nghệ An) mang con dấu đến tận bản để làm thủ tục cho dân.

Những dáng lính vùng biên

Những dáng lính vùng biên

(GLO)- Tôi gặp những người lính trên những chuyến tàu tuần tra ngoài khơi xa, giữa những hải trình dọc dài duyên hải đồng hành, làm chỗ dựa bảo vệ ngư dân và giữ gìn an ninh trật tự trên biển quê hương; gặp họ giữa những vùng biên giới Campuchia heo hút đầy nắng gió.

Ruổi rong đời chăn vịt

Ruổi rong đời chăn vịt

(GLO)- Sau mỗi mùa gặt, những cánh đồng lúa ở các xã An Lương, An Hòa, An Vinh, Tuy Phước… lại rộn ràng bởi đàn vịt hàng nghìn con tìm về kiếm ăn. Gắn với đàn vịt, những người chăn vịt miệt mài rong ruổi qua nhiều cánh đồng, lấy mùa gặt làm nhịp mưu sinh.

Trầm tích sông Ba

Trầm tích sông Ba

(GLO)- Sông Ba đoạn qua xã Ia Dreh (tỉnh Gia Lai) mùa khô, vài con thuyền đánh cá nằm gối đầu nghỉ ngơi trên những doi cát. Chiều xuống, từ những bến sông, người dân vẫn ra tắm mát dù nước cạn tới mức có thể lội ra giữa dòng.

Ký ức buồn đau của những người lầm đường lạc lối

Ký ức buồn đau của những người lầm đường lạc lối

(GLO)- Sau nhiều năm vượt biên, cư trú bất hợp pháp tại Thái Lan, 5 người Việt quê Gia Lai đã bị Cảnh sát Thái Lan bắt giữ và trục xuất về nước. Trở về đoàn tụ với gia đình, họ mang theo ký ức buồn đau về những tháng ngày sống chui lủi, thiếu thốn, bệnh tật nơi đất khách quê người.