Lớp học giữ câu hát lý di sản của người Cơ Tu

Những lớp học được duy trì đều đặn mỗi cuối tuần, gửi gắm kỳ vọng của những già làng Cơ Tu ở Đà Nẵng đến lớp trẻ để tiếp tục gìn giữ, bảo tồn và phát huy lối hát di sản của đồng bào mình.
Lớp học hát lý được tổ chức đều đặn mỗi cuối tuần ở nhà gươl thôn Tà Lang (xã Hòa Bắc). Ảnh: Giang Thanh

Lớp học hát lý được tổ chức đều đặn mỗi cuối tuần ở nhà gươl thôn Tà Lang (xã Hòa Bắc). Ảnh: Giang Thanh

Trao truyền câu hát

Cứ cuối tuần, những câu hát lý lại được ngân nga vang vọng dưới mái gươl thôn Tà Lang (xã Hòa Bắc, huyện Hòa Vang, TP Đà Nẵng). Ấy là những buổi học do các già làng Cơ Tu ở thôn Tà Lang và Giàn Bí đứng lớp. Trong nhà gươl, một vòng tròn lớn gồm đôi chục học viên, lớn tuổi có, trung niên có, nam thanh nữ tú có, ngồi quây quần quanh hai vị già làng. Với chất giọng hào sảng của núi rừng, già Bùi Văn Siêng (Alăng Siêng, thôn Giàn Bí) kể cho lớp hậu bối về lối hát lý truyền thống của đồng bào Cơ Tu. Cùng với già làng Đinh Hồng Khanh (thôn Tà Lang), già Siêng đối đáp những câu hát lý, khiến những học trò say sưa lắng nghe.

Hát lý - nói lý vốn là nét văn hóa truyền thống bao đời của người Cơ Tu. Năm 2015, nghệ thuật hát lý - nói lý của đồng bào Cơ Tu ở các huyện miền núi Quảng Nam được Bộ VH,TT&DL công nhận là Di sản phi vật thể Quốc gia. “Các lễ hội lớn như đâm trâu, ăn lúa mới, việc ma chay hiếu hỉ, không có hát lý - nói lý thì không thành. Giữa làng này với làng kia, giữa người Cơ Tu ở vùng này, vùng kia, trò chuyện đều phải bằng hát lý - nói lý, vừa là đối đáp thử tài, vừa là sự tôn trọng đối phương”, già Siêng cho hay.

Lớp học hát lý truyền thống do Phòng Văn hóa Thông tin huyện Hòa Vang phối hợp với UBND xã Hòa Bắc tổ chức từ giữa tháng 10/2023. Lớp học được duy trì định kỳ mỗi cuối tuần với sự tham gia của khoảng 20 - 30 học viên. Đã ngoài tuổi thất thập, già Siêng và già Khanh như hai cây đại thụ neo giữ những nét văn hóa truyền thống của người Cơ Tu ở Hòa Bắc. Những câu hát lý vẫn được các già trao truyền đến lớp lớp thế hệ để văn hóa Cơ Tu không bị mai một theo năm tháng.

Các học trò chăm chú lắng nghe già Siêng và già Khanh đối đáp hát lý. Ảnh: Giang Thanh

Các học trò chăm chú lắng nghe già Siêng và già Khanh đối đáp hát lý. Ảnh: Giang Thanh

Là người đức cao vọng trọng trong cộng đồng Cơ Tu, già Siêng hay già Khanh luôn được dân làng cậy nhờ trong những dịp đám hỏi, đám cưới. Bởi biết hát lý - nói lý mới có thể đi làm ông mai cho nam thanh nữ tú kết duyên chồng vợ. Người Cơ Tu, dù ở địa phương nào, thì trong tập tục cưới hỏi, đều phải dùng hát lý - nói lý. Bắt đầu lễ hỏi, ông mai nói lý để trình bày việc xin cưới với nhà gái. Sau khi chấp nhận lời hỏi cưới, nhà gái muốn thách cưới, đòi sính lễ gì đều sẽ hát lý để tỏ bày nguyện vọng. “Hai bên hát lý đối đáp qua lại để thống nhất sính lễ. Bởi vậy, ông mai của nhà trai bao giờ cũng là người được kính trọng, tin tưởng mới giao phó trách nhiệm, phải biết hát lý - nói lý giỏi, hay để nhà gái không chê cười”, già Siêng nói.

Trong lễ đâm trâu, ăn lúa mới của người Cơ Tu, bên cạnh điệu múa dâng trời tung tung da dá, biểu diễn cồng chiêng, hát lý cũng là cách để mọi người chúc Tết, để người già căn dặn lớp trẻ vào dịp năm mới. Trong không khí đầm ấm, sum vầy của năm mới, dưới mái gươl, những câu hát lý gửi gắm kỳ vọng của các bậc cao niên về một năm mới tốt đẹp hơn, trời đất phù hộ cho dân làng cơm no áo ấm, bản làng đoàn kết, gắn bó…

“Việc tổ chức và duy trì lớp học hát lý cho bà con Cơ Tu ở Tà Lang - Giàn Bí là cách để duy trì văn hóa, không để bản sắc của đồng bào Cơ Tu dần mai một. Thời gian tới, chúng tôi cũng mong muốn chính quyền tiếp tục hỗ trợ để hát lý được duy trì trong các lễ hội truyền thống cũng như các chương trình, sự kiện du lịch địa phương, góp phần gìn giữ, quảng bá nét văn hóa truyền thống độc đáo này”.

Anh Đinh Văn Hin, Trưởng thôn Tà Lang

Gìn giữ bản sắc đang dần mai một

Niềm vui của già Siêng, già Khanh trong hành trình gìn giữ, trao truyền bản sắc Cơ Tu đó chính là những lớp học như lớp học hát lý vẫn níu chân được các thế hệ dân làng. Ở lớp học đó, những người thầy tuổi thất tuần vẫn ngân nga những điệu hát lý. Những học trò tóc đã điểm bạc, những học trò vừa bước qua tuổi tứ tuần, cả những học trò vừa tròn mười chín, đôi mươi say sưa lắng nghe, ê a hát theo từng câu hát. Dù là người già hay người trẻ, dù là cán bộ xã, thôn hay đoàn thể, họ đều không ngần ngại khi ngồi chung một lớp học. Đã ngoài 60, già Trương Văn Mỹ cũng là bậc cao niên trong cộng đồng Cơ Tu. Thế nhưng, ở lớp học, già vẫn là cậu học trò nhỏ mới bén duyên với hát lý - nói lý được già Khanh ưng bụng nhất lớp vì đã học được 3 phần của thầy. Nghe những câu hát lý đối đáp của hai người thầy, thi thoảng, già Mỹ lại vỗ đùi tâm đắc vì cách đối đáp, ví von “ưng cái bụng”.

Già làng Bùi Văn Siêng giảng giải cho lớp học về nghệ thuật hát lý - nói lý truyền thống của người Cơ Tu. Ảnh: Giang Thanh

Già làng Bùi Văn Siêng giảng giải cho lớp học về nghệ thuật hát lý - nói lý truyền thống của người Cơ Tu. Ảnh: Giang Thanh

Hay như anh trưởng thôn Tà Lang Đinh Văn Hin, dù trong tuần bận bịu đủ thứ công việc ở xã, ở thôn thì cuối tuần vẫn cắp sách đến lớp học hát lý. “Để bản sắc Cơ Tu không bị mai một, lớp trẻ chúng tôi học lại văn hóa tộc người mình mỗi ngày, từ các bậc cao niên trong làng, từ người lớn trong nhà, học từ tiếng nói đến điệu múa đến câu hát”, anh Hin kể.

Theo anh Hin, cái khó nhất của hát lý - nói lý đó là không có mẫu số chung để học, bởi hát lý - nói lý phụ thuộc vào độ linh hoạt, ứng khẩu của những người đối đáp, vào kinh nghiệm, am hiểu văn hóa của từng nghệ nhân, từng người hát. Qua những buổi học, hỏi anh Hin tự tin hát lý cùng các thầy chưa? Anh Hin rụt rè lắc đầu.

Lớp trẻ như anh, những người có thể hát lý - nói lý chỉ được đôi ba người, nhưng cũng mới như “trẻ bập bẹ biết nói”. “Độc đáo nhất của hát lý, nói lý Cơ Tu đó chính là lối nói ẩn dụ, dùng hình ảnh, sự vật này để ví von, ám chỉ một sự vật, hiện tượng khác.

Gần 4 tháng mở lớp, những lớp học vẫn duy trì đều đặn quân số, già Khanh, già Siêng vui như mở cờ trong bụng bởi các lớp thế hệ người Cơ Tu ở Tà Lang - Giàn Bí vẫn yêu thích, vẫn mong muốn gìn giữ bản sắc. Bấm bấm ngón tay, già Khanh điểm danh những học trò đang dần tiến bộ từng ngày. Bởi là lối hát truyền miệng nên việc tiếp thu, lĩnh hội phụ thuộc hoàn toàn vào trò. “Tui vui vì có những trò lúc rảnh rỗi sẽ ghé lại nhà thầy để nghe hát, ghi âm lại rồi về học theo. Có gì thắc mắc, các trò cũng tìm đến thầy để hỏi. Cứ như vậy, hát lý - nói lý của người Cơ Tu sẽ từ thế hệ này trao truyền qua thế hệ khác, như cách trước đây tui hay già Siêng học lại từ những người già trong làng, trong gia đình”, già Khanh phấn khởi.

Già Siêng cũng gật gù nhẩm tính trong tương lai gần, khi CLB hát lý - nói lý của Tà Lang - Giàn Bí được thành lập, ngày càng nhiều người trẻ sẽ tìm đến để tiếp tục trao truyền câu hát di sản của đồng bào Cơ Tu. Một ngày không xa, hát lý - nói lý cũng sẽ như điệu múa tung tung da dá mời gọi được du khách gần xa đến Hòa Bắc để trải nghiệm, trở thành sinh kế làm du lịch cộng đồng của người Cơ Tu nơi đây.

Các tin khác

Trường mới ở vùng biên

Trường mới ở vùng biên

(GLO)- Gần một tháng sau lễ khai giảng năm học 2026 - 2027, thầy và trò tại 7 trường phổ thông nội trú Tiểu học và THCS trên tuyến biên giới của tỉnh Gia Lai đang từng bước ổn định nền nếp dạy học.

Bí ẩn giếng cổ ở xã đảo Đà Nẵng

Bí ẩn giếng cổ ở xã đảo Đà Nẵng

Giữa vùng biển đảo quanh năm nắng gió, nơi từng giọt nước ngọt quý hơn vàng, hai giếng cổ dưới chân núi Bàn Than ở Tam Hải vẫn trong veo, mát lành qua hàng trăm năm. 

Những ngày ở xứ Kim Chi: Kỳ 2: 24 giờ ở Jeonju - thủ phủ của Jeollabuk-do

Những ngày ở xứ Kim Chi: Kỳ 2: 24 giờ ở Jeonju - thủ phủ của Jeollabuk-do

(GLO)- Hai lần đổi tàu với gần 3 giờ từ Busan đưa chúng tôi đến Jeonju - thủ phủ và là thành phố cổ yên bình của tỉnh Jeollabuk-do. 24 giờ ở đây đủ để nhận ra sức hấp dẫn của một vùng đất biết giữ gìn ký ức, chăm chút từng góc phố và biến những giá trị truyền thống thành sức hút du lịch.

Những ngày ở xứ Kim Chi: Kỳ 1: Phủ Sơn Quảng vực thị

Những ngày ở xứ Kim Chi: Kỳ 1: Phủ Sơn Quảng vực thị

(GLO)- L.T.S: “Những ngày ở xứ Kim Chi” là ghi chép của tác giả Đoàn Minh Phụng trong hành trình qua Busan, Jeonju và Seoul. Hơn một chuyến đi, loạt bài còn gợi mở những suy ngẫm về cách người Hàn gìn giữ văn hóa, tổ chức du lịch, xây dựng nếp sống văn minh và mở rộng giao lưu với Việt Nam.

Đất Vua xứ Rượu…

Đất Vua xứ Rượu…

(GLO)- Những ngày đầu thu, khi cái nắng miền Trung đã bớt gay gắt, những cơn mưa bắt đầu ghé qua nhiều hơn, đất trời xứ An Nhơn cũng dịu lại. Lúc đầy lúc vơi, sông Côn vẫn lặng lẽ chảy qua những xóm làng, mang theo phù sa và câu chuyện của một vùng đất từng là kinh đô. 

Về nơi cuối nguồn sông Lại

Về nơi cuối nguồn sông Lại

(GLO)- Ở nơi dòng Lại Giang khép lại hành trình để hòa vào Biển Ðông, sông - đồng - rừng - biển cùng hiện diện trong một không gian sống đặc biệt. Ðó là vùng đất Hoài Nhơn Ðông.

Món quà nhỏ nối dài lòng tốt

Món quà nhỏ nối dài lòng tốt

Mỗi lần nấu cơm cho gia đình, chị Trương Thị Phượng lại chuẩn bị thêm một, hai suất. Hôm nay, trong những chiếc hộp được xếp ngay ngắn là cơm trắng, khoai tây xào, gà xào và canh nóng. Chị chụp lại phần cơm, đăng lên nhóm “Cho tặng đồ miễn phí tại Hà Nội”, rồi chờ người cần đến nhận.

Vườn quốc gia Chư Yang Sin có 'nữ tướng rừng xanh'

Vườn quốc gia Chư Yang Sin có 'nữ tướng rừng xanh'

Hơn 16 năm gắn bó với Vườn quốc gia Chư Yang Sin, Hoàng Thị Hương là một trong số ít nữ kiểm lâm của đơn vị. Chị gắn bó với nghề không để chứng minh mình mạnh mẽ, mà bởi đó là công việc chị đã chọn.

Dệt màu xanh ấm no trên miền biên viễn

Dệt màu xanh ấm no trên miền biên viễn

(GLO)- Hơn 41 năm có mặt trên tuyến biên giới phía Tây của Tổ quốc, Binh đoàn 15 đã biến vùng đất cằn cỗi, đầy tàn tích chiến tranh thành vườn cao su, cà phê bạt ngàn.

Nghề xưa vẫn chảy bên dòng sông Côn

Nghề xưa vẫn chảy bên dòng sông Côn

(GLO)- Bên dòng sông Côn, đoạn chảy qua thôn Kiên Mỹ (xã Tây Sơn, tỉnh Gia Lai) từ lâu đã hình thành những xóm nghề gắn với đời sống người dân như làm đậu khuôn, giá đỗ, bún, bánh tráng, các loại bánh truyền thống, trồng rau... 

Phía sau đầu sóng Trường Sa

Phía sau đầu sóng Trường Sa

Bán đảo Cam Ranh nắng gió có một khu đô thị đặc biệt mang tên Khu đô thị Căn cứ quân sự Cam Ranh (Khánh Hòa). Sau những ô cửa bình yên nơi đây là mái ấm của các gia đình quân nhân, trong đó có những người vợ đang ngày ngày thay chồng chăm lo tổ ấm, khi các anh làm nhiệm vụ nơi đầu sóng Trường Sa.

Thầy tôi là nhà cách mạng làm thơ

Thầy tôi là nhà cách mạng làm thơ

Tôi gọi cha tôi bằng 'thầy' vì ông cụ muốn tôi nhớ lại gốc gác của mình từ một làng nào đó ở đất Nghệ An. Người Bắc hay gọi cha là thầy, mẹ là u. Bên nội tôi là người di dân, vào Quảng Ngãi từ mấy trăm năm trước.

Lưu giữ ký ức thời hoa lửa bằng công nghệ

Lưu giữ ký ức thời hoa lửa bằng công nghệ

(GLO)- Chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ. Những người trực tiếp đi qua những năm tháng khốc liệt ấy, nay đều đã ở tuổi xế chiều. Nhưng thời gian không chờ đợi ai. Khi những nhân chứng dần vắng bóng, cũng là lúc nhiều mảnh ghép ký ức về lịch sử dân tộc không còn cơ hội được kể lại.

Lộ Diêu vươn mình từ gian khó

Lộ Diêu vươn mình từ gian khó

(GLO)- Trước đây, Lộ Diêu (phường Hoài Nhơn Đông) như một thế giới tách biệt với bên ngoài. Ðặc trưng địa hình và cuộc sống của người dân nơi đây được đúc kết qua câu: “Lộ Diêu một biển ba đèo - Gian nan đã vượt, khó nghèo đã qua”.

Tìm nhau giữa hòa bình - Kỳ 1: Cô y tá và vết sẹo trên đầu

Tìm nhau giữa hòa bình - Kỳ 1: Cô y tá và vết sẹo trên đầu

Không ít những đồng đội chung chiến hào những ngày khói lửa, sau ngày hòa bình vì nhiều lý do, họ đã không gặp lại hoặc chưa gặp lại nhau. Những đồng đội cùng quê may mắn là ít nhất mỗi năm lại được gặp nhau vào dịp kỷ niệm ngày nhập ngũ.

“Viết tiếp câu chuyện hòa bình” từ kỷ vật chiến trường

“Viết tiếp câu chuyện hòa bình” từ kỷ vật chiến trường

(GLO)- Luôn xem kỷ vật chiến trường là “gia tài”, song Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Nguyễn Văn Nhương (SN 1948, trú phường Diên Hồng, tỉnh Gia Lai) vẫn quyết định hiến tặng, như lời nhắn gửi đến thế hệ sau về những ngày cả đất nước gian khổ đấu tranh vì độc lập dân tộc.

Làng xưa nay đã đổi thay

Làng xưa nay đã đổi thay

(GLO)- Sau khi về định cư ở vùng đất mới, cuộc sống của người dân 4 làng Plei Pông, Kinh Pêng, Plei Trớ và Plei Hek thuộc xã Chư A Thai (là các làng căn cứ cách mạng trong 2 cuộc kháng chiến chống Pháp và Mỹ, còn gọi là 4 làng Ðồn) đã có nhiều đổi thay rõ nét.

Mang con dấu đến bản

Mang con dấu đến bản

Hai đứa con đã 15 và 13 tuổi, nhưng lần đầu tiên, vợ chồng anh Moong Văn Phong mới đi làm khai sinh cho con khi Trung tâm Phục vụ hành chính công xã Nhôn Mai (Nghệ An) mang con dấu đến tận bản để làm thủ tục cho dân.

Những dáng lính vùng biên

Những dáng lính vùng biên

(GLO)- Tôi gặp những người lính trên những chuyến tàu tuần tra ngoài khơi xa, giữa những hải trình dọc dài duyên hải đồng hành, làm chỗ dựa bảo vệ ngư dân và giữ gìn an ninh trật tự trên biển quê hương; gặp họ giữa những vùng biên giới Campuchia heo hút đầy nắng gió.

Ruổi rong đời chăn vịt

Ruổi rong đời chăn vịt

(GLO)- Sau mỗi mùa gặt, những cánh đồng lúa ở các xã An Lương, An Hòa, An Vinh, Tuy Phước… lại rộn ràng bởi đàn vịt hàng nghìn con tìm về kiếm ăn. Gắn với đàn vịt, những người chăn vịt miệt mài rong ruổi qua nhiều cánh đồng, lấy mùa gặt làm nhịp mưu sinh.

Trầm tích sông Ba

Trầm tích sông Ba

(GLO)- Sông Ba đoạn qua xã Ia Dreh (tỉnh Gia Lai) mùa khô, vài con thuyền đánh cá nằm gối đầu nghỉ ngơi trên những doi cát. Chiều xuống, từ những bến sông, người dân vẫn ra tắm mát dù nước cạn tới mức có thể lội ra giữa dòng.

Ký ức buồn đau của những người lầm đường lạc lối

Ký ức buồn đau của những người lầm đường lạc lối

(GLO)- Sau nhiều năm vượt biên, cư trú bất hợp pháp tại Thái Lan, 5 người Việt quê Gia Lai đã bị Cảnh sát Thái Lan bắt giữ và trục xuất về nước. Trở về đoàn tụ với gia đình, họ mang theo ký ức buồn đau về những tháng ngày sống chui lủi, thiếu thốn, bệnh tật nơi đất khách quê người.