Làng Khoa bảng bên dòng sông Gianh

“Khi nào hết cát Mỹ Hòa, sông Gianh hết nước, La Hà hết quan” - dân Quảng Bình truyền tụng câu nói với ý vùng đất La Hà thời nào cũng sinh nhân kiệt, lưu danh sử sách.
Vùng đất La Hà nay thuộc xã Quảng Văn, thị xã Ba Đồn. Chỉ trong gần 1 thế kỷ dưới thời nhà Nguyễn, La Hà có đến 5 vị đỗ đại khoa tiến sĩ, 1 phó bảng và 32 người đỗ hương khoa tú tài, cử nhân…cùng đông đảo giới nho sinh “tầm sư học đạo”. Vùng đất này được xếp thứ 2 trong “bát danh hương” và là làng khoa bảng nổi tiếng nhất Quảng Bình.
Đất thiêng sinh hiền tài
Thôn La Hà như một “ốc đảo” giữa dòng sông Gianh bởi bốn bề là nước. Thuở khai thiên lập địa, 2 nhánh chính của sông Gianh là nguồn Son và nguồn Nậy đổ về cửa Hác gặp nhau tạo nên một bãi nổi khá lớn. Vùng đất này có hình tựa con cá chép bơi ngược, với 5 nhánh sông phụ đổ dồn vào nên người ta thường ví La Hà là “Ngũ long tranh châu”.
Năm Lê Thánh Tông (1640-1697), trong một lần Nam chinh, nhà Vua thấy địa thế bãi nổi này kỳ lạ bèn cho lập làng lấy tên La Hà xã, nghĩa là ngôi làng bao bọc bởi sông nước và cũng từ đây mảnh đất này sản sinh ra một nền văn hóa độc đáo, nuôi dưỡng nhiều nhân tài tuấn kiệt.
 Đình làng thôn La Hà - nơi ghi danh nhiều tiến sĩ, phó bảng được công nhận là di tích lịch sử tỉnh Quảng Bình
Đình làng thôn La Hà - nơi ghi danh nhiều tiến sĩ, phó bảng được công nhận là di tích lịch sử tỉnh Quảng Bình
Đất La Hà tuy nghèo nhưng hiếu học và nức tiếng sản sinh nhân tài. Dưới thời nhà Nguyễn, toàn huyện Quảng Trạch có 15 vị đại khoa, riêng La Hà có 6 vị, nhiều nhất trong huyện. Trong các kỳ thi hương, từ năm Quý Dậu 1813 đến năm Mậu Ngọ 1918, có 270 vị đỗ cử nhân, trong đó huyện Quảng Trạch có 113 vị, riêng La Hà có tới 32 vị, cũng chiếm số lượng nhiều nhất so với các địa phương trong tỉnh Quảng Bình.
 Tấm bia ghi danh các tiến sĩ, phó bảng ở đình làng La Hà
Tấm bia ghi danh các tiến sĩ, phó bảng ở đình làng La Hà
Dưới triều vua Tự Đức năm Tân Hội thứ tư 1851, trong kỳ thi hội đã ghi nhận một bảng vàng rực rỡ nhất cho Quảng Bình khi toàn tỉnh thời điểm ấy có 3 tiến sĩ thì riêng La Hà đã có 2 vị. Điều thú vị, 2 người đỗ đạt ở La Hà là thầy - trò “lều chõng” cùng nhau. Thầy là Phạm Nhật Tân (41 tuổi), còn trò là Trần Văn Hệ (24 tuổi). Năm ấy, cả 2 thầy trò cùng lên kinh ứng thí và cùng đỗ một khóa thi, điều mà các triều đại phong kiến xưa cho là quý hiếm.
Nổi tiếng hiếu học ở La Hà là dòng họ Trần và họ Phạm. Họ Trần có 2 anh em là Trần Văn Chuẩn đỗ tiến sĩ, em là Trần Văn Thức đỗ cử nhân. Hai cha con cùng thi đỗ đạt và làm quan là tiến sĩ Trần Văn Hệ và con trai là Trần Hữu Xứng đỗ cử nhân. Họ Phạm cũng có 2 cha con Phạm Huy Bính, Phạm Huy Rinh cùng đỗ cử nhân.
Sử sách ghi lại, La Hà có tới hàng trăm người có học vị từ cử nhân đến tiến sĩ. Với thành tích khoa bảng rực rỡ như vậy nên người Quảng Bình truyền miệng câu ca: “Khi nào hết cát Mỹ Hòa, sông Gianh hết nước, La Hà hết quan”.
“Vật giao La Hà trái”
Ông Phạm Văn Mùi, Chủ tịch Hội Người cao tuổi xã Quảng Văn, 1 bậc cao niên dẫn chúng tôi vào đình làng của thôn La Hà và kể nhiều câu chuyện mà ông thuộc làu khi giới thiệu về ngôi làng khoa bảng của mình.
Đến nay, người dân thôn La Hà vẫn lưu truyền và kể lại đức tính hiếu học của 3 anh em nhà họ Trần, là: Trần Khắc Mẫn; Trần Khắc Thận và Trần Khắc Khoan. Tương tuyền, 3 anh em họ Trần vì nhà quá nghèo nên không có tiền mời thầy dạy, mua đèn sách. Họ dùng mo cau hoặc nang tre làm giấy viết. Hằng ngày, ngoài việc xuống sông mò cua, bắt ốc kiếm sống thì 3 anh em đã lén lút đến nhà thầy, nấp phía sau nghe trộm bài thầy giảng rồi chép lại. Đến đêm, cả 3 anh em bắt đom đóm bỏ vào bong bóng lợn (bàng quan con heo) làm đèn “dùi mài kinh sử”.

 Ông Phạm Văn Mùi tự hào khi kể lại chuyện khoa bảng ở làng La Hà với phóng viên Báo Người Lao Động
Ông Phạm Văn Mùi tự hào khi kể lại chuyện khoa bảng ở làng La Hà với phóng viên Báo Người Lao Động

Trong 3 anh em, thì anh cả Mẫn và em út Khoan trong kì thì lần đầu đã đỗ đạt và làm quan đến chức án sát dưới thời vua Minh Mạng, còn cụ Thận “học tài thi phận” khi thi 7 lần không đỗ, lần thứ 8, cụ mới thi đỗ tú tài. Triều đình xét thấy đức tính kiên nhẫn, hiếu học của cụ nên “đặc cách” cho đỗ cử nhân, phong làm quan tri huyện và được nhà Vua ban tặng cho câu đối: “Nhất cử thành danh thiên hạ hữu, Bát khoa liên trúng thế gian vô” - nghĩa là 1 lần đỗ đạt làm quan nhiều vô kể, còn thi 8 lần mới làm quan thì thiên hạ không bao giờ có.

Dưới thời nhà Nguyễn, La Hà có đội ngũ trí thức đông đảo tài cao, học rộng, nhiều người làm quan to nên nhân dân trong vùng rất nể phục thậm chí có phần ái ngại khi giao lưu với người trong làng. Bởi vậy nên có câu thành ngữ “Vật giao La Hà trái”.
Bên trong ngồi đình cổ thờ các tiến sĩ, phó bảng và những người đỗ đạt cao ở La Hà
Bên trong ngồi đình cổ thờ các tiến sĩ, phó bảng và những người đỗ đạt cao ở La Hà
Tiến sĩ Trần Văn Chuẫn - một người La Hà từng được cử làm Phó sứ dưới thời Tự Đức đi công cán ngoại giao tại Trung Quốc. Nhờ tài năng ứng đối giữ gìn quốc thể, làm quan có chứng tích, lại thanh liêm mà về sau cụ Chuẫn được nhà vua thăng làm Tổng đốc Nghệ An, rồi lên Thượng thư Bộ Công…

Xếp thứ 2 trong "Bát danh hương" của Quảng Bình
Trong quá trình lịch sử, Quảng Bình đã hình thành nhiều ngôi làng là những địa danh nổi tiếng có những nét văn hóa độc đáo, khoa bảng, phong cảnh kỳ thú, trai gái tài sắc…riêng biệt và được truyền tụng từ bao đời nay với tên gọi là "Bát danh hương" nghĩa là 8 ngôi làng: "Sơn - Hà - Cảnh - Thổ, Văn - Võ - Cổ - Kim", gồm: Lệ Sơn, La Hà, Cảnh Dương, Thổ Ngọa, Văn La, Võ Xa, Cổ Hiền và Kim Nại. Trong đó La Hà được xếp thứ 2 với danh hiệu "Làng Khoa bảng".
Theo Hoàng Phúc (NLĐO)

Các tin khác

Trường mới ở vùng biên

Trường mới ở vùng biên

(GLO)- Gần một tháng sau lễ khai giảng năm học 2026 - 2027, thầy và trò tại 7 trường phổ thông nội trú Tiểu học và THCS trên tuyến biên giới của tỉnh Gia Lai đang từng bước ổn định nền nếp dạy học.

Bí ẩn giếng cổ ở xã đảo Đà Nẵng

Bí ẩn giếng cổ ở xã đảo Đà Nẵng

Giữa vùng biển đảo quanh năm nắng gió, nơi từng giọt nước ngọt quý hơn vàng, hai giếng cổ dưới chân núi Bàn Than ở Tam Hải vẫn trong veo, mát lành qua hàng trăm năm. 

Những ngày ở xứ Kim Chi: Kỳ 2: 24 giờ ở Jeonju - thủ phủ của Jeollabuk-do

Những ngày ở xứ Kim Chi: Kỳ 2: 24 giờ ở Jeonju - thủ phủ của Jeollabuk-do

(GLO)- Hai lần đổi tàu với gần 3 giờ từ Busan đưa chúng tôi đến Jeonju - thủ phủ và là thành phố cổ yên bình của tỉnh Jeollabuk-do. 24 giờ ở đây đủ để nhận ra sức hấp dẫn của một vùng đất biết giữ gìn ký ức, chăm chút từng góc phố và biến những giá trị truyền thống thành sức hút du lịch.

Những ngày ở xứ Kim Chi: Kỳ 1: Phủ Sơn Quảng vực thị

Những ngày ở xứ Kim Chi: Kỳ 1: Phủ Sơn Quảng vực thị

(GLO)- L.T.S: “Những ngày ở xứ Kim Chi” là ghi chép của tác giả Đoàn Minh Phụng trong hành trình qua Busan, Jeonju và Seoul. Hơn một chuyến đi, loạt bài còn gợi mở những suy ngẫm về cách người Hàn gìn giữ văn hóa, tổ chức du lịch, xây dựng nếp sống văn minh và mở rộng giao lưu với Việt Nam.

Đất Vua xứ Rượu…

Đất Vua xứ Rượu…

(GLO)- Những ngày đầu thu, khi cái nắng miền Trung đã bớt gay gắt, những cơn mưa bắt đầu ghé qua nhiều hơn, đất trời xứ An Nhơn cũng dịu lại. Lúc đầy lúc vơi, sông Côn vẫn lặng lẽ chảy qua những xóm làng, mang theo phù sa và câu chuyện của một vùng đất từng là kinh đô. 

Về nơi cuối nguồn sông Lại

Về nơi cuối nguồn sông Lại

(GLO)- Ở nơi dòng Lại Giang khép lại hành trình để hòa vào Biển Ðông, sông - đồng - rừng - biển cùng hiện diện trong một không gian sống đặc biệt. Ðó là vùng đất Hoài Nhơn Ðông.

Món quà nhỏ nối dài lòng tốt

Món quà nhỏ nối dài lòng tốt

Mỗi lần nấu cơm cho gia đình, chị Trương Thị Phượng lại chuẩn bị thêm một, hai suất. Hôm nay, trong những chiếc hộp được xếp ngay ngắn là cơm trắng, khoai tây xào, gà xào và canh nóng. Chị chụp lại phần cơm, đăng lên nhóm “Cho tặng đồ miễn phí tại Hà Nội”, rồi chờ người cần đến nhận.

Vườn quốc gia Chư Yang Sin có 'nữ tướng rừng xanh'

Vườn quốc gia Chư Yang Sin có 'nữ tướng rừng xanh'

Hơn 16 năm gắn bó với Vườn quốc gia Chư Yang Sin, Hoàng Thị Hương là một trong số ít nữ kiểm lâm của đơn vị. Chị gắn bó với nghề không để chứng minh mình mạnh mẽ, mà bởi đó là công việc chị đã chọn.

Dệt màu xanh ấm no trên miền biên viễn

Dệt màu xanh ấm no trên miền biên viễn

(GLO)- Hơn 41 năm có mặt trên tuyến biên giới phía Tây của Tổ quốc, Binh đoàn 15 đã biến vùng đất cằn cỗi, đầy tàn tích chiến tranh thành vườn cao su, cà phê bạt ngàn.

Nghề xưa vẫn chảy bên dòng sông Côn

Nghề xưa vẫn chảy bên dòng sông Côn

(GLO)- Bên dòng sông Côn, đoạn chảy qua thôn Kiên Mỹ (xã Tây Sơn, tỉnh Gia Lai) từ lâu đã hình thành những xóm nghề gắn với đời sống người dân như làm đậu khuôn, giá đỗ, bún, bánh tráng, các loại bánh truyền thống, trồng rau... 

Phía sau đầu sóng Trường Sa

Phía sau đầu sóng Trường Sa

Bán đảo Cam Ranh nắng gió có một khu đô thị đặc biệt mang tên Khu đô thị Căn cứ quân sự Cam Ranh (Khánh Hòa). Sau những ô cửa bình yên nơi đây là mái ấm của các gia đình quân nhân, trong đó có những người vợ đang ngày ngày thay chồng chăm lo tổ ấm, khi các anh làm nhiệm vụ nơi đầu sóng Trường Sa.

Thầy tôi là nhà cách mạng làm thơ

Thầy tôi là nhà cách mạng làm thơ

Tôi gọi cha tôi bằng 'thầy' vì ông cụ muốn tôi nhớ lại gốc gác của mình từ một làng nào đó ở đất Nghệ An. Người Bắc hay gọi cha là thầy, mẹ là u. Bên nội tôi là người di dân, vào Quảng Ngãi từ mấy trăm năm trước.

Lưu giữ ký ức thời hoa lửa bằng công nghệ

Lưu giữ ký ức thời hoa lửa bằng công nghệ

(GLO)- Chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ. Những người trực tiếp đi qua những năm tháng khốc liệt ấy, nay đều đã ở tuổi xế chiều. Nhưng thời gian không chờ đợi ai. Khi những nhân chứng dần vắng bóng, cũng là lúc nhiều mảnh ghép ký ức về lịch sử dân tộc không còn cơ hội được kể lại.

Lộ Diêu vươn mình từ gian khó

Lộ Diêu vươn mình từ gian khó

(GLO)- Trước đây, Lộ Diêu (phường Hoài Nhơn Đông) như một thế giới tách biệt với bên ngoài. Ðặc trưng địa hình và cuộc sống của người dân nơi đây được đúc kết qua câu: “Lộ Diêu một biển ba đèo - Gian nan đã vượt, khó nghèo đã qua”.

Tìm nhau giữa hòa bình - Kỳ 1: Cô y tá và vết sẹo trên đầu

Tìm nhau giữa hòa bình - Kỳ 1: Cô y tá và vết sẹo trên đầu

Không ít những đồng đội chung chiến hào những ngày khói lửa, sau ngày hòa bình vì nhiều lý do, họ đã không gặp lại hoặc chưa gặp lại nhau. Những đồng đội cùng quê may mắn là ít nhất mỗi năm lại được gặp nhau vào dịp kỷ niệm ngày nhập ngũ.

“Viết tiếp câu chuyện hòa bình” từ kỷ vật chiến trường

“Viết tiếp câu chuyện hòa bình” từ kỷ vật chiến trường

(GLO)- Luôn xem kỷ vật chiến trường là “gia tài”, song Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Nguyễn Văn Nhương (SN 1948, trú phường Diên Hồng, tỉnh Gia Lai) vẫn quyết định hiến tặng, như lời nhắn gửi đến thế hệ sau về những ngày cả đất nước gian khổ đấu tranh vì độc lập dân tộc.

Làng xưa nay đã đổi thay

Làng xưa nay đã đổi thay

(GLO)- Sau khi về định cư ở vùng đất mới, cuộc sống của người dân 4 làng Plei Pông, Kinh Pêng, Plei Trớ và Plei Hek thuộc xã Chư A Thai (là các làng căn cứ cách mạng trong 2 cuộc kháng chiến chống Pháp và Mỹ, còn gọi là 4 làng Ðồn) đã có nhiều đổi thay rõ nét.

Mang con dấu đến bản

Mang con dấu đến bản

Hai đứa con đã 15 và 13 tuổi, nhưng lần đầu tiên, vợ chồng anh Moong Văn Phong mới đi làm khai sinh cho con khi Trung tâm Phục vụ hành chính công xã Nhôn Mai (Nghệ An) mang con dấu đến tận bản để làm thủ tục cho dân.

Những dáng lính vùng biên

Những dáng lính vùng biên

(GLO)- Tôi gặp những người lính trên những chuyến tàu tuần tra ngoài khơi xa, giữa những hải trình dọc dài duyên hải đồng hành, làm chỗ dựa bảo vệ ngư dân và giữ gìn an ninh trật tự trên biển quê hương; gặp họ giữa những vùng biên giới Campuchia heo hút đầy nắng gió.

Ruổi rong đời chăn vịt

Ruổi rong đời chăn vịt

(GLO)- Sau mỗi mùa gặt, những cánh đồng lúa ở các xã An Lương, An Hòa, An Vinh, Tuy Phước… lại rộn ràng bởi đàn vịt hàng nghìn con tìm về kiếm ăn. Gắn với đàn vịt, những người chăn vịt miệt mài rong ruổi qua nhiều cánh đồng, lấy mùa gặt làm nhịp mưu sinh.

Trầm tích sông Ba

Trầm tích sông Ba

(GLO)- Sông Ba đoạn qua xã Ia Dreh (tỉnh Gia Lai) mùa khô, vài con thuyền đánh cá nằm gối đầu nghỉ ngơi trên những doi cát. Chiều xuống, từ những bến sông, người dân vẫn ra tắm mát dù nước cạn tới mức có thể lội ra giữa dòng.

Ký ức buồn đau của những người lầm đường lạc lối

Ký ức buồn đau của những người lầm đường lạc lối

(GLO)- Sau nhiều năm vượt biên, cư trú bất hợp pháp tại Thái Lan, 5 người Việt quê Gia Lai đã bị Cảnh sát Thái Lan bắt giữ và trục xuất về nước. Trở về đoàn tụ với gia đình, họ mang theo ký ức buồn đau về những tháng ngày sống chui lủi, thiếu thốn, bệnh tật nơi đất khách quê người.