Kỳ 2: "Kho báu" vô giá miền Tây Sơn Thượng

(GLO)- Sử cũ không ghi chép nhiều về sự tham gia của người dân vùng An Khê xưa trong phong trào Tây Sơn, thế nhưng, hàng loạt dấu tích trên vùng đất này đã minh chứng rõ nét vai trò quan trọng không thể tách rời giữa bà con miền Thượng với cuộc khởi nghĩa. Ký ức về Tây Sơn tam kiệt cùng quần thể di tích gắn liền với họ đã trở thành kho báu vô giá được người dân địa phương trân trọng giữ gìn.
Xác lập di tích cấp quốc gia
Tuy trải qua nhiều biến cố lịch sử nhưng dấu tích liên quan đến anh em nhà Tây Sơn vẫn còn hiện hữu khá đậm nét trên vùng đất An Khê. Tiến sĩ Nguyễn Thị Kim Vân là một trong những thành viên tham gia quá trình khảo sát, lập hồ sơ đề nghị xếp hạng di tích Tây Sơn Thượng đạo.
Bà nhắc nhớ: “Năm 1985, tôi tốt nghiệp đại học và về công tác tại Bảo tàng tỉnh Gia Lai-Kon Tum. Đến năm 1987 thì được phân công đi làm hồ sơ di tích Tây Sơn Thượng đạo cùng một đồng nghiệp, với sự hỗ trợ của Phòng Văn hóa-Thông tin huyện An Khê (cũ).
Để đến được các điểm di tích, chúng tôi hầu như phải đi bộ hoặc di chuyển bằng xe đạp. Tuy nhiên, đổi lại, nhờ tiếp cận sớm, chúng tôi có được rất nhiều nguồn tư liệu đáng tin cậy từ các nhân chứng sinh sống trên địa bàn. Thêm vào đó, đoàn cũng kế thừa được nguồn tư liệu về phong trào Tây Sơn mà tỉnh Nghĩa Bình (nay là Bình Định và Quảng Ngãi) mới hoàn thành vào thời điểm ấy”.
Tiến sĩ Nguyễn Thị Kim Vân-nguyên Giám đốc Bảo tàng tỉnh Gia Lai-xem lại bản thảo hồ sơ đề nghị xếp hạng di tích cấp quốc gia cách đây hơn 30 năm. Ảnh: Hồng Thi.
Tiến sĩ Nguyễn Thị Kim Vân-nguyên Giám đốc Bảo tàng tỉnh Gia Lai-xem lại bản thảo hồ sơ đề nghị xếp hạng di tích cấp quốc gia cách đây hơn 30 năm. Ảnh: Hồng Thi
Sau hơn 2 năm khảo sát, thu thập tư liệu về các dấu tích liên quan đến cuộc khởi nghĩa Tây Sơn, TS. Nguyễn Thị Kim Vân cùng cộng sự đã hoàn tất hồ sơ đề nghị xếp hạng. Nỗ lực bền bỉ của họ cuối cùng cũng thu về “quả ngọt” khi quần thể di tích Tây Sơn Thượng đạo được Bộ Văn hóa-Thông tin (nay là Bộ Văn hóa-Thể thao và Du lịch) công nhận là Di tích lịch sử-văn hóa cấp quốc gia vào ngày 14-6-1991.
Khu di tích gồm 6 cụm chính với 18 di tích, phân bố rải rác ở 4 huyện, thị xã phía Đông tỉnh. Theo đó, tại thị xã An Khê có 3 cụm: An Khê đình (đình ngoài), An Khê trường (đình trong), Gò Chợ (phường Tây Sơn); Hòn Bình, Hòn Nhạc, Hòn Tào, Gò Kho, Xóm Ké; Miếu Xà, Cây Ké, Cây Cầy (xã Song An). Cụm 4 có Sa khổng lồ, Hồ ông Nhạc, Nền nhà, Kho tiền thuộc xã Yang Nam (huyện Kông Chro). Cụm 5 có Vườn Mít, Cánh đồng Cô Hầu ở xã Nghĩa An (huyện Kbang). Cụm còn lại nằm trên địa bàn làng Đê Chơ Gang (xã Phú An, huyện Đak Pơ) với di tích Hòn đá ông Nhạc.
Việc quần thể di tích Tây Sơn Thượng đạo được xếp hạng Di tích lịch sử-văn hóa cấp quốc gia đã mang đến niềm phấn khởi cho đồng bào các dân tộc ở địa phương. Ông Nguyễn Sơn (tổ 15, phường An Phú, thị xã An Khê) chia sẻ: “Đây là kho báu vô giá mà vùng đất An Khê may mắn có được. Vì vậy, 30 năm qua, mỗi người dân chúng tôi đều tự nhủ phải góp phần cùng với chính quyền địa phương chung tay gìn giữ và phát huy giá trị các di tích này bằng những việc làm thiết thực nhất”.
Ông Nguyễn Sơn (bìa phải; phường An Phú, thị xã An Khê) và người dân trong vùng vẫn từng ngày bảo tồn “kho báu” vô giá của anh em Tây Sơn trên đất Thượng đạo. Ảnh: Hồng Thi
Ông Nguyễn Sơn (bìa phải; phường An Phú, thị xã An Khê) và người dân trong vùng vẫn từng ngày bảo tồn “kho báu” vô giá của anh em nhà Tây Sơn trên đất Thượng đạo. Ảnh: Hồng Thi
Ông Đinh Văn Trót-Bí thư Chi bộ làng Đê Chơ Gang (xã Phú An, huyện Đak Pơ) cho hay: Cách trung tâm làng khoảng 700 m có di tích Hòn đá ông Nhạc mà bà con thường gọi là Hòn đá bok Nhạc. Theo lời ông bà kể lại, thời còn vua chúa có một người đàn ông người Kinh thường đến đây mua trầu và ngồi nghỉ chân tại hòn đá. Sau này, đây cũng là nơi ông hội họp các tướng lĩnh dưới trướng.
Từ xưa đến nay, Hòn đá bok Nhạc vẫn được coi là vật thiêng của làng, được cả làng bảo vệ, gìn giữ, không để ai xâm phạm. Đặc biệt, từ sau khi được xếp hạng di tích, làng vẫn thường cử thanh niên trông coi, quét dọn sạch sẽ. Câu chuyện của bok Nhạc và Yă Đố còn được truyền miệng trong dân làng đến tận hôm nay như niềm tự hào chung của người Bahnar vùng An Khê xưa.
Vẹn lòng tưởng nhớ, tri tôn     
Những dấu tích của vương triều Tây Sơn còn tồn tại khá nhiều trên dải đất Đông Gia Lai. Thậm chí, chúng còn gắn bó mật thiết với đời sống tinh thần của đại bộ phận Nhân dân địa phương qua các lễ hội và tín ngưỡng. Sự tôn sùng, quý trọng đối với nhà Tây Sơn còn được biểu hiện cả trong ca dao, hò vè, truyền thuyết, sự tích, huyền thoại bất tử về đội quân nông dân hùng mạnh.
Khi Nguyễn Ánh lên ngôi và tiến hành trả thù tàn khốc đối với nhà Tây Sơn, bà con vùng Tây Sơn Thượng đạo vẫn bí mật thờ cúng 3 anh em Nguyễn Huệ, Nguyễn Nhạc, Nguyễn Lữ. Việc thờ cúng được ngụy trang dưới hình thức cúng các vị tiền hiền, hậu hiền có công với xóm làng. Trong giai đoạn chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ xâm lược, việc thờ cúng vẫn được giữ gìn, duy trì. Nén nhang tưởng nhớ 3 vị anh hùng “áo vải cờ đào” chưa bao giờ ngừng cháy ở cả vùng Thượng đạo lẫn Hạ đạo.
Dù trải qua nhiều biến cố lịch sử, song nhân dân vùng An Khê vẫn tưởng nhớ, tri tôn và duy trì việc thờ phụng anh em Nhà Tây Sơn. Ảnh: Hồng Thi.
Dù trải qua nhiều biến cố lịch sử song nhân dân vùng An Khê vẫn tưởng nhớ và duy trì việc thờ phụng anh em nhà Tây Sơn. Ảnh: Hồng Thi
Gia đình ông Trần Ngọc Hỷ (tổ 7, phường Tây Sơn, thị xã An Khê) có 4 đời tham gia Ban nghi lễ của An Khê đình, đảm nhiệm việc cúng kính ở đình làng vào mỗi dịp lễ, Tết. Vì vậy, ông khá tỏ tường về việc thờ “trá hình” anh em nhà Tây Sơn của người dân trong vùng.
“Theo lời ông bà tôi kể lại, người dân vùng An Khê xưa vô cùng kính trọng và tin vào sự linh thiêng của 3 ngài Tây Sơn. Dù trong hoàn cảnh nào, họ cũng vẹn lòng tưởng nhớ, thờ cúng các ngài. Tất cả đều bằng hình thức mật niệm, không thể hiện ra văn tự chính thống.
Thời kỳ sau này, việc thờ 3 anh em nhà Tây Sơn được công khai nên bà con vô cùng phấn khởi. Đặc biệt, càng vui mừng hơn khi mới đây, Nhà nước tiếp tục tôn tạo, tu bổ nhiều công trình thuộc quần thể di tích Tây Sơn Thượng đạo và đầu tư xây dựng nhà thờ Tam Kiệt. Người dân An Khê đã thỏa ước nguyện bấy lâu về việc có nơi thờ phụng riêng dành cho 3 anh em nhà Tây Sơn và các tướng sĩ”-ông Hỷ bày tỏ.
Một số di tích thuộc Quần thể di tích Lịch sử-Văn hóa Tây Sơn Thượng đạo: An Khê Trường (1), An Khê Đình (2
Một số di tích thuộc quần thể Di tích lịch sử-văn hóa Tây Sơn Thượng đạo: An Khê Trường (bìa trái), An Khê đình. Ảnh: Hồng Thi
Liên quan đến vấn đề này, TS. Nguyễn Thị Kim Vân thông tin thêm: Người Việt chúng ta có truyền thống “uống nước nhớ nguồn” nên người dân thờ thành hoàng-những người có công lao hoặc đem vinh quang về cho vùng đất đó. Vì thế, việc thờ cúng anh em nhà Tây Sơn ở Tây Sơn Thượng đạo và Tây Sơn Hạ đạo cũng là lẽ đương nhiên.
Năm 1988, khi đến lập hồ sơ đề nghị xếp hạng di tích cấp quốc gia cho quần thể di tích Tây Sơn Thượng đạo, chúng tôi được nghe các cụ Bùi Tấn Tòng, Mười Chương… khẳng định về việc thờ anh em nhà Tây Sơn dưới dạng ẩn danh (không biết thờ ai như ở An Khê trường) và thờ “trá hình” (tức là thờ sang đối tượng khác như ở An Khê đình).
Còn tại Cửu An, trong cuộc khảo sát năm 2005 và năm 2014, các bô lão địa phương cho chúng tôi hay, đình Cửu An cũ được lập để thờ 3 anh em nhà Tây Sơn từ thời Nguyễn Quang Toản (1792-1802) nhưng sau khi nhà Nguyễn tiến hành trả thù nhà Tây Sơn, người dân Cửu An không còn dám công khai thờ các ông nữa.
Ở Cửu An còn có Dinh Bà (thuộc thôn An Điền Bắc) nằm trên núi Đất cũng được các bô lão khẳng định là nơi dân làng lập để thờ Yă Đố-người vợ Bahnar của Nguyễn Nhạc đã góp công xây dựng lực lượng hậu cần cho đội quân Tây Sơn trong những năm đầu khởi nghĩa trên đất Tây Sơn Thượng đạo.
Trong suốt chiều dài lịch sử dân tộc, hiếm có một triều đại nào lại được Nhân dân ngưỡng vọng và nhớ ơn bằng một tình cảm mãnh liệt như nhà Tây Sơn. Quần thể Di tích lịch sử-văn hóa Tây Sơn Thượng đạo đã trở thành minh chứng thuyết phục và mang tính giáo dục cao nhất cho các thế hệ sau này về truyền thống lịch sử xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, về tình đoàn kết giữa các dân tộc và ý chí quật cường. Điều này cũng đặt ra cho chính quyền địa phương bài toán: Làm thế nào để bảo tồn và phát huy giá trị các di tích gắn với phát triển du lịch một cách hiệu quả nhất, vừa thúc đẩy phát triển kinh tế-xã hội, lại vừa lan tỏa trường tồn hào khí Tây Sơn?
HỒNG THI

Các tin khác

Trường mới ở vùng biên

Trường mới ở vùng biên

(GLO)- Gần một tháng sau lễ khai giảng năm học 2026 - 2027, thầy và trò tại 7 trường phổ thông nội trú Tiểu học và THCS trên tuyến biên giới của tỉnh Gia Lai đang từng bước ổn định nền nếp dạy học.

Bí ẩn giếng cổ ở xã đảo Đà Nẵng

Bí ẩn giếng cổ ở xã đảo Đà Nẵng

Giữa vùng biển đảo quanh năm nắng gió, nơi từng giọt nước ngọt quý hơn vàng, hai giếng cổ dưới chân núi Bàn Than ở Tam Hải vẫn trong veo, mát lành qua hàng trăm năm. 

Những ngày ở xứ Kim Chi: Kỳ 2: 24 giờ ở Jeonju - thủ phủ của Jeollabuk-do

Những ngày ở xứ Kim Chi: Kỳ 2: 24 giờ ở Jeonju - thủ phủ của Jeollabuk-do

(GLO)- Hai lần đổi tàu với gần 3 giờ từ Busan đưa chúng tôi đến Jeonju - thủ phủ và là thành phố cổ yên bình của tỉnh Jeollabuk-do. 24 giờ ở đây đủ để nhận ra sức hấp dẫn của một vùng đất biết giữ gìn ký ức, chăm chút từng góc phố và biến những giá trị truyền thống thành sức hút du lịch.

Những ngày ở xứ Kim Chi: Kỳ 1: Phủ Sơn Quảng vực thị

Những ngày ở xứ Kim Chi: Kỳ 1: Phủ Sơn Quảng vực thị

(GLO)- L.T.S: “Những ngày ở xứ Kim Chi” là ghi chép của tác giả Đoàn Minh Phụng trong hành trình qua Busan, Jeonju và Seoul. Hơn một chuyến đi, loạt bài còn gợi mở những suy ngẫm về cách người Hàn gìn giữ văn hóa, tổ chức du lịch, xây dựng nếp sống văn minh và mở rộng giao lưu với Việt Nam.

Đất Vua xứ Rượu…

Đất Vua xứ Rượu…

(GLO)- Những ngày đầu thu, khi cái nắng miền Trung đã bớt gay gắt, những cơn mưa bắt đầu ghé qua nhiều hơn, đất trời xứ An Nhơn cũng dịu lại. Lúc đầy lúc vơi, sông Côn vẫn lặng lẽ chảy qua những xóm làng, mang theo phù sa và câu chuyện của một vùng đất từng là kinh đô. 

Về nơi cuối nguồn sông Lại

Về nơi cuối nguồn sông Lại

(GLO)- Ở nơi dòng Lại Giang khép lại hành trình để hòa vào Biển Ðông, sông - đồng - rừng - biển cùng hiện diện trong một không gian sống đặc biệt. Ðó là vùng đất Hoài Nhơn Ðông.

Món quà nhỏ nối dài lòng tốt

Món quà nhỏ nối dài lòng tốt

Mỗi lần nấu cơm cho gia đình, chị Trương Thị Phượng lại chuẩn bị thêm một, hai suất. Hôm nay, trong những chiếc hộp được xếp ngay ngắn là cơm trắng, khoai tây xào, gà xào và canh nóng. Chị chụp lại phần cơm, đăng lên nhóm “Cho tặng đồ miễn phí tại Hà Nội”, rồi chờ người cần đến nhận.

Vườn quốc gia Chư Yang Sin có 'nữ tướng rừng xanh'

Vườn quốc gia Chư Yang Sin có 'nữ tướng rừng xanh'

Hơn 16 năm gắn bó với Vườn quốc gia Chư Yang Sin, Hoàng Thị Hương là một trong số ít nữ kiểm lâm của đơn vị. Chị gắn bó với nghề không để chứng minh mình mạnh mẽ, mà bởi đó là công việc chị đã chọn.

Dệt màu xanh ấm no trên miền biên viễn

Dệt màu xanh ấm no trên miền biên viễn

(GLO)- Hơn 41 năm có mặt trên tuyến biên giới phía Tây của Tổ quốc, Binh đoàn 15 đã biến vùng đất cằn cỗi, đầy tàn tích chiến tranh thành vườn cao su, cà phê bạt ngàn.

Nghề xưa vẫn chảy bên dòng sông Côn

Nghề xưa vẫn chảy bên dòng sông Côn

(GLO)- Bên dòng sông Côn, đoạn chảy qua thôn Kiên Mỹ (xã Tây Sơn, tỉnh Gia Lai) từ lâu đã hình thành những xóm nghề gắn với đời sống người dân như làm đậu khuôn, giá đỗ, bún, bánh tráng, các loại bánh truyền thống, trồng rau... 

Phía sau đầu sóng Trường Sa

Phía sau đầu sóng Trường Sa

Bán đảo Cam Ranh nắng gió có một khu đô thị đặc biệt mang tên Khu đô thị Căn cứ quân sự Cam Ranh (Khánh Hòa). Sau những ô cửa bình yên nơi đây là mái ấm của các gia đình quân nhân, trong đó có những người vợ đang ngày ngày thay chồng chăm lo tổ ấm, khi các anh làm nhiệm vụ nơi đầu sóng Trường Sa.

Thầy tôi là nhà cách mạng làm thơ

Thầy tôi là nhà cách mạng làm thơ

Tôi gọi cha tôi bằng 'thầy' vì ông cụ muốn tôi nhớ lại gốc gác của mình từ một làng nào đó ở đất Nghệ An. Người Bắc hay gọi cha là thầy, mẹ là u. Bên nội tôi là người di dân, vào Quảng Ngãi từ mấy trăm năm trước.

Lưu giữ ký ức thời hoa lửa bằng công nghệ

Lưu giữ ký ức thời hoa lửa bằng công nghệ

(GLO)- Chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ. Những người trực tiếp đi qua những năm tháng khốc liệt ấy, nay đều đã ở tuổi xế chiều. Nhưng thời gian không chờ đợi ai. Khi những nhân chứng dần vắng bóng, cũng là lúc nhiều mảnh ghép ký ức về lịch sử dân tộc không còn cơ hội được kể lại.

Lộ Diêu vươn mình từ gian khó

Lộ Diêu vươn mình từ gian khó

(GLO)- Trước đây, Lộ Diêu (phường Hoài Nhơn Đông) như một thế giới tách biệt với bên ngoài. Ðặc trưng địa hình và cuộc sống của người dân nơi đây được đúc kết qua câu: “Lộ Diêu một biển ba đèo - Gian nan đã vượt, khó nghèo đã qua”.

Tìm nhau giữa hòa bình - Kỳ 1: Cô y tá và vết sẹo trên đầu

Tìm nhau giữa hòa bình - Kỳ 1: Cô y tá và vết sẹo trên đầu

Không ít những đồng đội chung chiến hào những ngày khói lửa, sau ngày hòa bình vì nhiều lý do, họ đã không gặp lại hoặc chưa gặp lại nhau. Những đồng đội cùng quê may mắn là ít nhất mỗi năm lại được gặp nhau vào dịp kỷ niệm ngày nhập ngũ.

“Viết tiếp câu chuyện hòa bình” từ kỷ vật chiến trường

“Viết tiếp câu chuyện hòa bình” từ kỷ vật chiến trường

(GLO)- Luôn xem kỷ vật chiến trường là “gia tài”, song Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Nguyễn Văn Nhương (SN 1948, trú phường Diên Hồng, tỉnh Gia Lai) vẫn quyết định hiến tặng, như lời nhắn gửi đến thế hệ sau về những ngày cả đất nước gian khổ đấu tranh vì độc lập dân tộc.

Làng xưa nay đã đổi thay

Làng xưa nay đã đổi thay

(GLO)- Sau khi về định cư ở vùng đất mới, cuộc sống của người dân 4 làng Plei Pông, Kinh Pêng, Plei Trớ và Plei Hek thuộc xã Chư A Thai (là các làng căn cứ cách mạng trong 2 cuộc kháng chiến chống Pháp và Mỹ, còn gọi là 4 làng Ðồn) đã có nhiều đổi thay rõ nét.

Mang con dấu đến bản

Mang con dấu đến bản

Hai đứa con đã 15 và 13 tuổi, nhưng lần đầu tiên, vợ chồng anh Moong Văn Phong mới đi làm khai sinh cho con khi Trung tâm Phục vụ hành chính công xã Nhôn Mai (Nghệ An) mang con dấu đến tận bản để làm thủ tục cho dân.

Những dáng lính vùng biên

Những dáng lính vùng biên

(GLO)- Tôi gặp những người lính trên những chuyến tàu tuần tra ngoài khơi xa, giữa những hải trình dọc dài duyên hải đồng hành, làm chỗ dựa bảo vệ ngư dân và giữ gìn an ninh trật tự trên biển quê hương; gặp họ giữa những vùng biên giới Campuchia heo hút đầy nắng gió.

Ruổi rong đời chăn vịt

Ruổi rong đời chăn vịt

(GLO)- Sau mỗi mùa gặt, những cánh đồng lúa ở các xã An Lương, An Hòa, An Vinh, Tuy Phước… lại rộn ràng bởi đàn vịt hàng nghìn con tìm về kiếm ăn. Gắn với đàn vịt, những người chăn vịt miệt mài rong ruổi qua nhiều cánh đồng, lấy mùa gặt làm nhịp mưu sinh.

Trầm tích sông Ba

Trầm tích sông Ba

(GLO)- Sông Ba đoạn qua xã Ia Dreh (tỉnh Gia Lai) mùa khô, vài con thuyền đánh cá nằm gối đầu nghỉ ngơi trên những doi cát. Chiều xuống, từ những bến sông, người dân vẫn ra tắm mát dù nước cạn tới mức có thể lội ra giữa dòng.

Ký ức buồn đau của những người lầm đường lạc lối

Ký ức buồn đau của những người lầm đường lạc lối

(GLO)- Sau nhiều năm vượt biên, cư trú bất hợp pháp tại Thái Lan, 5 người Việt quê Gia Lai đã bị Cảnh sát Thái Lan bắt giữ và trục xuất về nước. Trở về đoàn tụ với gia đình, họ mang theo ký ức buồn đau về những tháng ngày sống chui lủi, thiếu thốn, bệnh tật nơi đất khách quê người.