"Dệt" hương cho trà

Chẳng biết tự bao giờ, người Việt Nam có thú uống trà ướp hương hoa. Ðể rồi, nâng chén trà lên, vừa được nhâm nhi hương vị của trà, vừa thưởng thức hương hoa của bốn mùa. Người Hà Nội cầu kỳ trong lối ăn, lối chơi, nên có những thứ trà ướp hoa "đệ nhất", đó là trà sen Tây Hồ, trà thủy tiên. Cuộc sống trôi đi, có những phong tục xa dần theo năm tháng. Nhưng có những nếp cũ trở về và còn mãi. Ấy là thưởng trà hoa, và "dệt" hương cho những búp trà…

Gia đình cụ Nguyễn Thị Dần quây quần ướp trà sen buổi sáng.
Gia đình cụ Nguyễn Thị Dần quây quần ướp trà sen buổi sáng.
1 Hơn 5 giờ, trời mới tang tảng sáng, cụ Dần đã trở dậy. Cụ vệ sinh cá nhân sạch sẽ, ngồi đợi người nhà mang sen về. Như con gái có thì, bông sen cũng thế. Mới bán khai hương đã vợi phần nào. Thường thì phải hái từ khi bông hoa hàm tiếu. Ðấy là khi sen đượm hương hơn cả. Công việc hái sen bắt đầu từ hơn ba giờ sáng. Quãng 5 giờ phải hoàn thành đâu vào đấy. Chứ đợi khi nắng lên, chỉ cần mấy cánh xòe ra, mẻ trà kém hẳn. Tiếng xe máy lịch xịch ở cổng. Sen đã về. Trong ngôi nhà trên phố Tô Ngọc Vân (quận Tây Hồ, Hà Nội), con gái, cháu gái, cháu dâu xăm xắn ai vào việc nấy. Mấy hôm nay, cụ Dần không khỏe. Con cái bảo cụ ở trên gác nghỉ ngơi. Nhưng xa sen, cụ như mệt hơn. Cụ bảo con cháu kê một chiếc giường gấp trong phòng khách. Cụ làm cùng cả nhà. Mỏi, thì ngả lưng. Những lớp cánh sen bách diệp được tách ra, chỉ còn đài và nhụy. Tính cả tuổi mụ, cụ Dần năm nay đã 97. Thế mà cụ vẫn tinh tường, làm trà suốt ba tháng từ giữa hè đến đầu thu. Cụ Dần trải chiếc lá sen to bản vào rổ, bàn tay tuy run mà vẫn khéo lắm. Cụ không cần nhìn mà tách gạo sen đâu vào đấy. "Ðây mới là giống sen Tây Hồ các cô, các cậu ạ. Bóc lớp cánh ở ngoài, sẽ đến lớp cánh nhỏ bên trong. Sen Tây Hồ cánh to, hương đằm. Người ta bảo sen bách diệp vì có trăm cánh. Bóc ra khi sen hàm tiếu thì lớp cánh trong vẫn ôm lấy nhụy thế này. Mở lớp cánh sen nhỏ ra, thì sẽ thấy những nhụy sen. Gạo sen là những hạt nhỏ ở đầu những sợi chỉ vàng thế này. Chúng tôi chỉ lấy gạo sen, đấy là "túi hương" của bông sen". Cụ Dần vừa làm vừa rủ rỉ kể chuyện.
Với cụ Dần, riêng tuổi ướp trà, đã bảy mươi năm có lẻ. Ngày ấy, khi mới chín tuổi, cô bé Nguyễn Thị Dần đã từ vùng đất Tây Hồ này tới phố cổ bán hoa. Cô Dần vào bán hoa cho nhiều gia đình trâm anh ở Hàng Ngang, Hàng Ðào. Nhiều người Hà Nội mua sen để tự ướp trà. Cô Dần cũng gánh hoa bán cho nhiều nhà chuyên ướp trà ở Hà Nội. Thời cụ Dần còn trẻ, vùng Quảng An, Quảng Bá có đến vài chục gia đình ướp trà sen. Cô học ướp trà sen từ bố mẹ, học từ những gia đình phố cổ. Thành ra, nhiều người mua hoa của cô rồi nhờ cô ướp. Cô Dần ngày nào đã thành bà cụ. "Năm 25 tuổi, có người bảo tôi sao không ướp trà để bán. Nghề này cầu kỳ lắm, nên cũng ngại. Nhưng đúng từ năm đó đến giờ, tôi chưa nghỉ một mùa sen nào".
Gia đình cụ Dần ướp trà quanh năm. Xuân sang, mùa hoa bưởi, cả nhà tất bật ướp trà hoa bưởi. Mùa hoa bưởi chóng qua, cập rập trong mười ngày. Hết hoa bưởi, chuyển sang trà nhài. Mùa nhài dài hơn. Nhưng khi giữa tháng 5 thì dừng ướp trà nhài, chuyển hẳn sang sen. Hương nhài đượm, ướp chung sợ "công" với hương sen. Nhài chỉ ướp hai đến ba "nước". Còn sen, hương chỉ thoang thoảng. Muốn trà "ngậm" hương, phải qua bảy "nước". Gạo sen tách ra, cho vào ướp trà. Qua 18 đến 24 tiếng là đủ thời gian mong muốn, sàng gạo ra, sấy khô; rồi lại "vào hương". Quy trình lặp đi lặp lại đúng bảy lần. Ðể ướp được 1 kg trà sen, cần khoảng 1 kg gạo sen. Ðể có 1 kg gạo sen, cần ít nhất 1.000 bông. Khi "dệt" hương xong, nước trà không còn mầu xanh nữa mà chuyển sang đo đỏ. Ðấy mới thực "chất" trà sen. Châm đến sáu, bảy lượt nước, trà nhạt rồi vẫn đượm hương. Nếu từng chứng kiến người thợ ướp trà trong rực rỡ ánh hồng, không mê thứ trà này không được. Bảo sao, có những nghệ nhân gắn bó đến thế, như câu chuyện cụ Dần.
Sen là loài hoa phổ biến khắp từ bắc chí nam đất nước. Người Việt Nam có nhiều nơi ướp trà sen. Nhưng sen Tây Hồ là sen đệ nhất. Cách ướp của người Hà Nội cũng cầu kỳ hơn cả. Trà sen Tây Hồ trở thành thức uống tiêu biểu cho sự thanh nhã, tinh tế của người Tràng An.
2 Nghệ nhân trà Hoàng Anh Sướng, chủ hiên trà Trường Xuân nổi tiếng ở Hà Nội bảo rằng, Việt Nam là một trong số ít những quốc gia có văn hóa trà sớm nhất trên thế giới. Người Việt Nam có nhiều cách thưởng trà khác nhau. Trà ướp hương hoa là một "dòng" trà riêng. Người Việt Nam ướp nhiều loại hoa làm trà, từ mộc, ngâu, lan cho đến bưởi, sói, nhài… Dẫu mỗi thứ có một nét đẹp riêng, nhưng trà sen vẫn là thứ được trân quý.
Nghệ nhân Hoàng Anh Sướng cho biết: "Người xưa còn cầu kỳ đến mức lấy nước sương sớm mai ở trên lá sen về pha trà. Nay không thể làm vậy, nhưng nếu pha trà bằng nước mưa cũng rất ngon. Mỗi loại trà ướp hoa cho hương vị khác nhau, nên mới sinh ra ấm chuyên pha trà sen, ấm chuyên pha trà nhài… Như thế, mới có thể thưởng thức được trọn vẹn hương vị của các loại trà ướp hoa".
Tuy không có những cuốn sách chuyên biệt về trà để trở thành "trà kinh", nhưng trà xuất hiện trong nhiều áng văn thơ cổ. Trong Vũ Trung tùy bút, Phạm Ðình Hổ dành hẳn một phần về cách uống trà. Cách thưởng trà thời bấy giờ đã cầu kỳ lắm. Những nhà văn tài hoa của Hà Nội như Vũ Bằng, Nguyễn Tuân… cũng dành những trang văn hay nhất viết về trà. Trong "Thương nhớ mười hai", nhà văn Vũ Bằng còn nói đến một thứ trà ướp hoa nay ít được người biết đến - trà ướp hoa thủy tiên.
Hoa thủy tiên vốn thanh quý, hương hoa ngát mà không nồng; thanh nhã đầy vương giả. Chơi thủy tiên khó. Cái giống hoa này được ví như người thanh nữ "đa cảm, đa sầu". Hơi bẩn là "ốm". Gọt sơ sẩy là rách giò. Ðầu tuần tháng Chạp là lúc bắt đầu chơi thủy tiên. Phải "chiều" hoa như nàng công chúa thì hai mươi ngày sau, những giò hoa mới khỏe khoắn đâm lên; đợi những nụ hoa mới khi hoa lỏng cánh, thì có thể bắt đầu ướp trà. Trà ướp thủy tiên phải chọn thứ lâu năm, cho hương trà đã hoải. Cứ một lớp trà, phủ một lớp thứ hoa như chiếc "chén vàng trên đĩa bạch ngọc". Rồi lại trà, lại hoa… Cứ thế khi đủ độ, gói kín, và chờ thời gian "ngậm hương". Sau vài lần như thế, sẽ được thứ trà vị thanh, nước trong, hương thơm nhẹ nhàng mà kín đáo như cái duyên thầm người thanh nữ. Cầu kỳ thế, nên ngay cả người phố cổ, không mấy ai có điều kiện ướp trà thủy tiên. Chỉ những gia đình ưa cái thanh nhã bất phàm ấy mới dụng công, hoặc những gia đình trâm anh. Mãi dăm bảy năm gần đây, khi thú chơi thủy tiên trở lại, thì trà hoa thủy tiên cũng tìm được đường về…
Ở Hà Nội, bây giờ có một "kỳ nhân trà", là chủ quán Thưởng Trà (phố Tông Ðản, quận Hoàn Kiếm) Nguyễn Việt Bắc là người sành chơi thủy tiên, và cũng là người dụng công cho ra những ấm trà từ loài hoa quý này. Dẫu vậy, anh cũng không quên cảnh báo, nếu không sành về ướp trà, sành về thủy tiên, chớ nên tự tiện đem hoa ra ướp. Nếu không có cách xử lý, quá trình ướp có thể khiến nhựa hoa nhiễm vào trà, gây dị ứng! Hương vị độc đáo đấy, nhưng người nghệ nhân phải xử lý thật là tài tình, tựa như đi trên dây, nếu không muốn người thưởng thức bị tác dụng phụ!
Tìm hiểu về trà sen Tây Hồ đã thấy quý. Tìm hiểu về trà thủy tiên càng thêm ngỡ ngàng. Chẳng trách, nhiều người gọi là thưởng trà, chơi trà, chứ tuyệt nhiên không nói uống trà khi nói về những món trà ướp hương này nữa.
3 Tây Hồ xưa có nhiều đầm sen, đầm Ðồng, đầm Trị, đầm Thủy Sứ… "Ðấy vàng đây cũng đồng đen/ Ðấy hoa thiên lý, đây sen Tây Hồ". Người Hà Nội từ xa xưa đã tự hào về sen Tây Hồ như thế. Người Quảng An có nghề ướp trà sen từ lâu. Ðời nọ nối đời kia. Giờ, nước ô nhiễm hơn, sen ưa sạch nên mất dần. Người Quảng An đem giống sen bách diệp ấy trồng ở Thụy Phương (quận Bắc Từ Liêm, Hà Nội) rồi mua về để ướp. Sen bách diệp nơi khác khó lòng sánh được với sen Tây Hồ gốc. Nhưng cũng vì thế, diện tích được nhân lên. Nhiều người có điều kiện thưởng thức trà sen hơn.
Có thời, tưởng thú thưởng trà sen mất. Khó khăn, lương thực là thứ ưu tiên. Nhưng giờ, sản lượng sen của người Quảng An - trung tâm trà sen lớn nhất Hà Nội tính bằng tấn mỗi năm, dù chỉ có sáu, bảy gia đình còn làm. Nhiều người Hà Nội bây giờ tự mua sen về ướp. Mở đóa sen ra, cho trà, gói lại để "dệt" hương. Hôm sau là uống được. Bông nhỏ thì một, bông to thì được hai ấm. Có người gọi là ướp xổi, ngay lập tức bị người mê trà sen quở cho. Phải gọi là "ướp sen bông" mới "chuẩn vị" Hà thành. Cũng có người cầu kỳ, tự tác gạo sen để ướp hương. Nhưng là số ít. Ðấy là chưa kể, nhiều người cũng ướp nhài, ướp ngâu, ướp sói… Và thủy tiên, khi thú chơi này trở lại, nhiều người cũng tự thưởng cho mình những ấm trà thanh nhã. Có người bảo rõ là "phú quý sinh lễ nghĩa". Nhưng cuộc sống cứ trôi đi. Sự chọn lọc vẫn cứ diễn ra. Cái gì đọng lại, đấy là văn hóa…
Bài, ảnh: GIANG NAM và NGỌC TRÂM (NDĐT)

Các tin khác

Trường mới ở vùng biên

Trường mới ở vùng biên

(GLO)- Gần một tháng sau lễ khai giảng năm học 2026 - 2027, thầy và trò tại 7 trường phổ thông nội trú Tiểu học và THCS trên tuyến biên giới của tỉnh Gia Lai đang từng bước ổn định nền nếp dạy học.

Bí ẩn giếng cổ ở xã đảo Đà Nẵng

Bí ẩn giếng cổ ở xã đảo Đà Nẵng

Giữa vùng biển đảo quanh năm nắng gió, nơi từng giọt nước ngọt quý hơn vàng, hai giếng cổ dưới chân núi Bàn Than ở Tam Hải vẫn trong veo, mát lành qua hàng trăm năm. 

Những ngày ở xứ Kim Chi: Kỳ 2: 24 giờ ở Jeonju - thủ phủ của Jeollabuk-do

Những ngày ở xứ Kim Chi: Kỳ 2: 24 giờ ở Jeonju - thủ phủ của Jeollabuk-do

(GLO)- Hai lần đổi tàu với gần 3 giờ từ Busan đưa chúng tôi đến Jeonju - thủ phủ và là thành phố cổ yên bình của tỉnh Jeollabuk-do. 24 giờ ở đây đủ để nhận ra sức hấp dẫn của một vùng đất biết giữ gìn ký ức, chăm chút từng góc phố và biến những giá trị truyền thống thành sức hút du lịch.

Những ngày ở xứ Kim Chi: Kỳ 1: Phủ Sơn Quảng vực thị

Những ngày ở xứ Kim Chi: Kỳ 1: Phủ Sơn Quảng vực thị

(GLO)- L.T.S: “Những ngày ở xứ Kim Chi” là ghi chép của tác giả Đoàn Minh Phụng trong hành trình qua Busan, Jeonju và Seoul. Hơn một chuyến đi, loạt bài còn gợi mở những suy ngẫm về cách người Hàn gìn giữ văn hóa, tổ chức du lịch, xây dựng nếp sống văn minh và mở rộng giao lưu với Việt Nam.

Đất Vua xứ Rượu…

Đất Vua xứ Rượu…

(GLO)- Những ngày đầu thu, khi cái nắng miền Trung đã bớt gay gắt, những cơn mưa bắt đầu ghé qua nhiều hơn, đất trời xứ An Nhơn cũng dịu lại. Lúc đầy lúc vơi, sông Côn vẫn lặng lẽ chảy qua những xóm làng, mang theo phù sa và câu chuyện của một vùng đất từng là kinh đô. 

Về nơi cuối nguồn sông Lại

Về nơi cuối nguồn sông Lại

(GLO)- Ở nơi dòng Lại Giang khép lại hành trình để hòa vào Biển Ðông, sông - đồng - rừng - biển cùng hiện diện trong một không gian sống đặc biệt. Ðó là vùng đất Hoài Nhơn Ðông.

Món quà nhỏ nối dài lòng tốt

Món quà nhỏ nối dài lòng tốt

Mỗi lần nấu cơm cho gia đình, chị Trương Thị Phượng lại chuẩn bị thêm một, hai suất. Hôm nay, trong những chiếc hộp được xếp ngay ngắn là cơm trắng, khoai tây xào, gà xào và canh nóng. Chị chụp lại phần cơm, đăng lên nhóm “Cho tặng đồ miễn phí tại Hà Nội”, rồi chờ người cần đến nhận.

Vườn quốc gia Chư Yang Sin có 'nữ tướng rừng xanh'

Vườn quốc gia Chư Yang Sin có 'nữ tướng rừng xanh'

Hơn 16 năm gắn bó với Vườn quốc gia Chư Yang Sin, Hoàng Thị Hương là một trong số ít nữ kiểm lâm của đơn vị. Chị gắn bó với nghề không để chứng minh mình mạnh mẽ, mà bởi đó là công việc chị đã chọn.

Dệt màu xanh ấm no trên miền biên viễn

Dệt màu xanh ấm no trên miền biên viễn

(GLO)- Hơn 41 năm có mặt trên tuyến biên giới phía Tây của Tổ quốc, Binh đoàn 15 đã biến vùng đất cằn cỗi, đầy tàn tích chiến tranh thành vườn cao su, cà phê bạt ngàn.

Nghề xưa vẫn chảy bên dòng sông Côn

Nghề xưa vẫn chảy bên dòng sông Côn

(GLO)- Bên dòng sông Côn, đoạn chảy qua thôn Kiên Mỹ (xã Tây Sơn, tỉnh Gia Lai) từ lâu đã hình thành những xóm nghề gắn với đời sống người dân như làm đậu khuôn, giá đỗ, bún, bánh tráng, các loại bánh truyền thống, trồng rau... 

Phía sau đầu sóng Trường Sa

Phía sau đầu sóng Trường Sa

Bán đảo Cam Ranh nắng gió có một khu đô thị đặc biệt mang tên Khu đô thị Căn cứ quân sự Cam Ranh (Khánh Hòa). Sau những ô cửa bình yên nơi đây là mái ấm của các gia đình quân nhân, trong đó có những người vợ đang ngày ngày thay chồng chăm lo tổ ấm, khi các anh làm nhiệm vụ nơi đầu sóng Trường Sa.

Thầy tôi là nhà cách mạng làm thơ

Thầy tôi là nhà cách mạng làm thơ

Tôi gọi cha tôi bằng 'thầy' vì ông cụ muốn tôi nhớ lại gốc gác của mình từ một làng nào đó ở đất Nghệ An. Người Bắc hay gọi cha là thầy, mẹ là u. Bên nội tôi là người di dân, vào Quảng Ngãi từ mấy trăm năm trước.

Lưu giữ ký ức thời hoa lửa bằng công nghệ

Lưu giữ ký ức thời hoa lửa bằng công nghệ

(GLO)- Chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ. Những người trực tiếp đi qua những năm tháng khốc liệt ấy, nay đều đã ở tuổi xế chiều. Nhưng thời gian không chờ đợi ai. Khi những nhân chứng dần vắng bóng, cũng là lúc nhiều mảnh ghép ký ức về lịch sử dân tộc không còn cơ hội được kể lại.

Lộ Diêu vươn mình từ gian khó

Lộ Diêu vươn mình từ gian khó

(GLO)- Trước đây, Lộ Diêu (phường Hoài Nhơn Đông) như một thế giới tách biệt với bên ngoài. Ðặc trưng địa hình và cuộc sống của người dân nơi đây được đúc kết qua câu: “Lộ Diêu một biển ba đèo - Gian nan đã vượt, khó nghèo đã qua”.

Tìm nhau giữa hòa bình - Kỳ 1: Cô y tá và vết sẹo trên đầu

Tìm nhau giữa hòa bình - Kỳ 1: Cô y tá và vết sẹo trên đầu

Không ít những đồng đội chung chiến hào những ngày khói lửa, sau ngày hòa bình vì nhiều lý do, họ đã không gặp lại hoặc chưa gặp lại nhau. Những đồng đội cùng quê may mắn là ít nhất mỗi năm lại được gặp nhau vào dịp kỷ niệm ngày nhập ngũ.

“Viết tiếp câu chuyện hòa bình” từ kỷ vật chiến trường

“Viết tiếp câu chuyện hòa bình” từ kỷ vật chiến trường

(GLO)- Luôn xem kỷ vật chiến trường là “gia tài”, song Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Nguyễn Văn Nhương (SN 1948, trú phường Diên Hồng, tỉnh Gia Lai) vẫn quyết định hiến tặng, như lời nhắn gửi đến thế hệ sau về những ngày cả đất nước gian khổ đấu tranh vì độc lập dân tộc.

Làng xưa nay đã đổi thay

Làng xưa nay đã đổi thay

(GLO)- Sau khi về định cư ở vùng đất mới, cuộc sống của người dân 4 làng Plei Pông, Kinh Pêng, Plei Trớ và Plei Hek thuộc xã Chư A Thai (là các làng căn cứ cách mạng trong 2 cuộc kháng chiến chống Pháp và Mỹ, còn gọi là 4 làng Ðồn) đã có nhiều đổi thay rõ nét.

Mang con dấu đến bản

Mang con dấu đến bản

Hai đứa con đã 15 và 13 tuổi, nhưng lần đầu tiên, vợ chồng anh Moong Văn Phong mới đi làm khai sinh cho con khi Trung tâm Phục vụ hành chính công xã Nhôn Mai (Nghệ An) mang con dấu đến tận bản để làm thủ tục cho dân.

Những dáng lính vùng biên

Những dáng lính vùng biên

(GLO)- Tôi gặp những người lính trên những chuyến tàu tuần tra ngoài khơi xa, giữa những hải trình dọc dài duyên hải đồng hành, làm chỗ dựa bảo vệ ngư dân và giữ gìn an ninh trật tự trên biển quê hương; gặp họ giữa những vùng biên giới Campuchia heo hút đầy nắng gió.

Ruổi rong đời chăn vịt

Ruổi rong đời chăn vịt

(GLO)- Sau mỗi mùa gặt, những cánh đồng lúa ở các xã An Lương, An Hòa, An Vinh, Tuy Phước… lại rộn ràng bởi đàn vịt hàng nghìn con tìm về kiếm ăn. Gắn với đàn vịt, những người chăn vịt miệt mài rong ruổi qua nhiều cánh đồng, lấy mùa gặt làm nhịp mưu sinh.

Trầm tích sông Ba

Trầm tích sông Ba

(GLO)- Sông Ba đoạn qua xã Ia Dreh (tỉnh Gia Lai) mùa khô, vài con thuyền đánh cá nằm gối đầu nghỉ ngơi trên những doi cát. Chiều xuống, từ những bến sông, người dân vẫn ra tắm mát dù nước cạn tới mức có thể lội ra giữa dòng.

Ký ức buồn đau của những người lầm đường lạc lối

Ký ức buồn đau của những người lầm đường lạc lối

(GLO)- Sau nhiều năm vượt biên, cư trú bất hợp pháp tại Thái Lan, 5 người Việt quê Gia Lai đã bị Cảnh sát Thái Lan bắt giữ và trục xuất về nước. Trở về đoàn tụ với gia đình, họ mang theo ký ức buồn đau về những tháng ngày sống chui lủi, thiếu thốn, bệnh tật nơi đất khách quê người.