Cuộc thi viết "Từ trong ký ức": Nhớ lớp học đèn dầu

Trong bóng tối, ánh những chiếc đèn dầu hắt lên như đom đóm, vừa chiếu sáng bóng đêm vừa khai sáng một vùng trời tri thức
Lớp trẻ ngày nay hẳn thấy lạ lẫm khi nghe lớp bổ túc văn hóa, đúng hơn là lớp "xóa mù chữ". Nhưng với không ít người, những buổi học dưới đèn dầu tù mù những năm 1980 là ký ức đẹp đẽ.
Đốt đèn dầu tìm tri thức
Một buổi chiều, thềm nhà tôi bỗng xếp đầy những chiếc đèn dầu. Tôi ngạc nhiên sao nhà mình có nhiều đèn như thế? Chị gái tôi, một cô giáo trẻ mới ra trường, bảo đèn dầu dành cho lớp học bổ túc văn hóa.
Ngôi trường cấp một của tôi, ban ngày dành cho trẻ con; ban đêm, một phòng học được dành cho người lớn.
Những năm 1980, ngôi làng nhỏ bé cạnh Quốc lộ 1 (hiện thuộc TP Phan Rang - Tháp Chàm, tỉnh Ninh Thuận) của chúng tôi rất nhiều người không biết chữ. Thời đó điện chưa về làng nên nhà nước cấp đèn dầu cho những lớp học đêm.
Chị gái tôi mới ra trường, trẻ trung, nhiệt tình nên được phân công dạy lớp bổ túc văn hóa. Ban ngày chị dạy cho học trò nhỏ. Ban đêm chị dạy cho người lớn. Ban ngày tôi đi học. Ban đêm tôi cũng theo chị đi coi chị dạy học.
Tầm chiều tối, gà lên chuồng, ăn cơm xong thì các anh chị lớn tập trung ở sân nhà tôi. Ngày đầu tiên các anh chị tập trung rất đông, trai gái đủ cả, ríu rít chuyện trò. Những ngày sau thì thưa dần, nhất là những anh trai lớn. Chắc con chữ khó quá, nhớ nhức cái đầu nên nhiều anh lớn không muốn đi học. Chỉ còn những chị gái ngày nào cũng đến, chăm chỉ và kiên nhẫn.
Mọi người tập trung ở sân nhà tôi khúc khích chuyện trò. Tới giờ đi học, mỗi người lấy một chiếc đèn dầu, châm bấc, một tay cầm đèn, tay cầm sách vở bút, đi trên con đường làng tối để đến lớp học. Ôi chao sợ ma vì vắng vẻ! Trường học nằm ở đầu làng, giữa một vùng rộng vắng mênh mông, xung quanh là cánh đồng. Những ruộng lúa bình yên ban ngày nhưng ban đâm thì lập lòe ma trơi.
Chị tôi đi trước, các chị gái đi sau, một hàng đèn dầu lúc lặn xuống lúc bùng lên trong gió. Tôi lẽo đẽo theo, ôm sách vở thước giúp chị. Chúng tôi đi thành một hàng dài. Không đèn đường, không ánh điện, chỉ có ánh sáng chập chờn của những chiếc đèn dầu như đom đóm, như ánh sáng ma trơi giữa đêm thinh lặng. Một chút gió thổi qua ai nấy đều lo đèn tắt. Những bàn tay che bóng đèn cho khỏi gió. Chúng tôi cứ đi trong đêm tối, đến trường, đi tìm con chữ, đi tìm tri thức.
Những ma nữ tóc dài
Trong lớp học ngày đó tôi rất nhớ chị Phương. Nhà chị ở gần nhà tôi. Chị rất xinh đẹp, lanh lẹ, thông minh nhưng… không biết chữ. Ba chị đã định cư nước ngoài. Chị mắc cỡ khi đi học bổ túc nhưng cứ sợ bị mọi người chê lớn mà không biết chữ. Vì vậy, chị nói dối là đi học tiếng Anh, "để một ngày ba tôi có gọi về thì còn biết "hello" với ổng". Còn trong lòng, chị khao khát biết chữ để viết tên mình và… viết thư cho người yêu. Chị kể nhận thư người yêu mà chị không biết đọc, toàn nhờ người khác đọc giúp và bị chọc ghẹo.
Con đường đến trường dù chỉ trong làng nhưng vắng vẻ, đầy nỗi sợ. Ngoài vượt qua nỗi sợ hãi vắng vẻ còn phải vượt qua những thứ khác: tính siêng năng, kiên trì và sự xì xào của dư luận. Đi học bổ túc văn hóa coi như "lạy ông tôi ở bụi này", như báo cho mọi người biết tội… không biết chữ của mình. Có rất nhiều người lớn dù rất muốn nhưng không dám đăng ký học. Nhiều người đi học vài ngày rồi bỏ cuộc. Ai theo lớp học lâu dài phải dũng cảm và kiên trì lắm.

Cô Nguyễn Thị Kim Thúy, hiện là Hiệu trưởng Trường Tiểu học Gò Đền (Ninh Thuận) - lúc là cô giáo của lớp học bổ túc văn hóa trong bài viết. (Ảnh do tác giả cung cấp)
Cô Nguyễn Thị Kim Thúy, hiện là Hiệu trưởng Trường Tiểu học Gò Đền (Ninh Thuận) - lúc là cô giáo của lớp học bổ túc văn hóa trong bài viết. (Ảnh do tác giả cung cấp)
Những ngày khô ráo còn đỡ, những ngày mưa con đường đến lớp càng heo hút bởi gió lạnh và mưa buồn. Ướt lướt thướt, cô và trò chống chọi với bóng đêm khi những chiếc đèn dầu vụt tắt. Nhưng cả cô và trò đều là các cô gái mới lớn. Họ cười đùa trong bóng đêm. Tiếng cười khúc khích ngọt ngào, hồn nhiên. Có lẽ do trẻ nên người ta có thể vượt qua mọi khó khăn dễ dàng như thế.
Dù là một cô bé nhỏ nhưng tôi không thể nào quên lớp học ngày đó. Ban ngày trường học của chúng tôi đã vắng vẻ, bọn trẻ con hay nhát ma cho nhau là đã sợ rồi. Ban đêm các chị học càng nổi gai ốc hơn. Phòng học mở cửa nhìn ra đồng ruộng tối đen. Nhưng chẳng lẽ học mà đóng hết cửa. Ô cửa sổ mở ra, gió ruộng xộc vào, tiếng dế gáy, ễnh ương kêu làm tôi lúc nào cũng trong trạng thái lo sợ. Chị gái tôi đứng viết bảng, tóc cột đôi khi buông dài. Trên bàn chị ngoài sách vở là một chiếc đèn dầu. Bên dưới, mỗi bàn có hai, ba chiếc đèn dầu. Các chị gái cũng mới lớn như chị tôi, tóc cột đuôi gà hay xõa ngang vai. Có người mới gội đầu, mùi bồ kết còn thoảng bay trong gió.
Nhìn từ phía xa, lớp bổ túc giống như một lớp học ma. Những con ma nữ tóc dài và những ánh đèn chập chờn, chuyển động. Lâu lâu lớp học rộ lên tiếng cười. Học trong đêm tối vắng vẻ như thế nhưng cô trò dạy và học rất nghiêm trang, nghiêm túc. Cô dạy thật sự. Trò học thật sự. Phải học chớ. Không học là không biết chữ suốt đời. Học để viết tên mình. Viết thư cho người yêu. Viết thư cho người cha đang ở nửa vòng bên kia trái đất. Biết chữ để đọc những cuốn sách, đọc những dòng chữ tụi con nít viết bậy trên tường trêu ghẹo mình…
Mấy anh trai không đi học nhưng lại thích đi tán gái. Cứ chờ lớp học gần kết thúc, mấy anh lại xuất hiện, trêu đùa, gọi tên các chị, nhại bài vừa học. Nhờ có mấy anh mà lớp học xôn xao, nhộn nhịp. Cuối giờ học bao giờ cũng vui nhất vì mấy anh tháp tùng các chị về. Con đường khuya nhờ thế mà bớt hoang lạnh.
Không dễ lãng quên
Lớp học bổ túc văn hóa tồn tại một thời gian khá dài. Chị gái tôi dạy được vài khóa. Lớp này vừa biết chữ thì lớp mới vào. Những gương mặt học trò ngày càng trẻ. Gieo chữ trong đêm khó khăn, vất vả vậy mà "mùa gieo hạt" không thất bát. Rất nhiều người lớn trong làng biết chữ nhờ học lớp bổ túc văn hóa.
Chị Phương ngày nào không biết tên chị và tên người yêu, sau khi đi học đã biết viết lồng tên mình vào tên anh ấy, biết đọc những lá thư ba gửi về từ nửa vòng trái đất. Học xong lớp bổ túc, chị Phương còn định học thêm tiếng Anh. Các chị khác, lấy chồng xa quê, mang chút ít con chữ vừa mới học theo quê chồng xa ngút ngái. Ở nơi đó, nhờ con chữ, các chị cũng viết được thư về để hỏi thăm mẹ cha, em út. Cái thời điện thoại không có, những lá thư là cầu nối duy nhất cho người thân xa xứ.
Theo thời gian, lớp học không còn vì số lượng người không biết chữ trong làng đã ít. Những người trẻ đi học ban ngày rồi. Lớp học bổ túc đêm đóng cửa. Chị gái tôi đã hoàn thành nhiệm vụ dạy lớp bổ túc văn hóa đêm.
Bây giờ, điện đường đầy làng. Chỉ còn vài ngôi làng vùng núi, sâu, xa còn lớp học bổ túc văn hóa nhưng không dành cho người lớn mà dành cho trẻ nhỏ. Những em học sinh không học ban ngày thì sẽ học ban đêm. Lớp học ban đêm dưới ánh đèn ở những vùng ấy bây giờ cũng tiện nghi hơn những lớp học đèn dầu ngày cũ.
Cơn gió đêm lạnh thoảng qua cửa sổ tôi bỗng nhớ hàng dài những cô thiếu nữ mới lớn cầm đèn dầu đi học. Vui sao những đêm trăng, đèn có tắt cũng không cần thắp vội. Hàng dài các cô thiếu nữ cười khúc khích, đọc thơ, ôn bài, trêu đùa trong ánh trăng quê. Con đường đến trường qua những bụi keo, qua cánh đồng lúa xào xạc, đẫm ánh trăng, đẹp như một bài ca dao hay một bài thơ thuở nào.
Một lần tôi hỏi chị gái có nhớ lớp học bổ túc văn hóa thời đó không? Chị bảo nhớ. Rồi bảo dạy học ngày đó khổ và vui. Chị tôi, cô giáo tuổi hai mươi ngày nào giờ đã là một hiệu trưởng ngay tại ngôi trường làng. Những học trò chị, dù nhỏ hay lớn, học ngày hay đêm đều đã trưởng thành, đi tứ xứ.
Chị tâm sự rằng con người ta, nhiều khi làm một công việc nào đó, lặp đi lặp lại, không thấy kết quả hay ý nghĩa của nó. Nhưng thời gian trôi đi, nhìn lại, công việc ta tưởng chừng bình thường ấy lại có ý nghĩa không ngờ. Biết bao nhiêu người đã thoát mù chữ nhờ lớp học bổ túc văn hóa. Và tôi gọi đó là lớp học đèn dầu.
Ánh trăng ấy, con đường ấy, bóng đêm ấy, tiếng cười khúc khích của những cô gái mới lớn, nỗi khao khát học con chữ và dạy con chữ ấy… một thời không dễ lãng quên đâu. 
KHÁNH LIÊN (NLĐO)

Các tin khác

Trường mới ở vùng biên

Trường mới ở vùng biên

(GLO)- Gần một tháng sau lễ khai giảng năm học 2026 - 2027, thầy và trò tại 7 trường phổ thông nội trú Tiểu học và THCS trên tuyến biên giới của tỉnh Gia Lai đang từng bước ổn định nền nếp dạy học.

Bí ẩn giếng cổ ở xã đảo Đà Nẵng

Bí ẩn giếng cổ ở xã đảo Đà Nẵng

Giữa vùng biển đảo quanh năm nắng gió, nơi từng giọt nước ngọt quý hơn vàng, hai giếng cổ dưới chân núi Bàn Than ở Tam Hải vẫn trong veo, mát lành qua hàng trăm năm. 

Những ngày ở xứ Kim Chi: Kỳ 2: 24 giờ ở Jeonju - thủ phủ của Jeollabuk-do

Những ngày ở xứ Kim Chi: Kỳ 2: 24 giờ ở Jeonju - thủ phủ của Jeollabuk-do

(GLO)- Hai lần đổi tàu với gần 3 giờ từ Busan đưa chúng tôi đến Jeonju - thủ phủ và là thành phố cổ yên bình của tỉnh Jeollabuk-do. 24 giờ ở đây đủ để nhận ra sức hấp dẫn của một vùng đất biết giữ gìn ký ức, chăm chút từng góc phố và biến những giá trị truyền thống thành sức hút du lịch.

Những ngày ở xứ Kim Chi: Kỳ 1: Phủ Sơn Quảng vực thị

Những ngày ở xứ Kim Chi: Kỳ 1: Phủ Sơn Quảng vực thị

(GLO)- L.T.S: “Những ngày ở xứ Kim Chi” là ghi chép của tác giả Đoàn Minh Phụng trong hành trình qua Busan, Jeonju và Seoul. Hơn một chuyến đi, loạt bài còn gợi mở những suy ngẫm về cách người Hàn gìn giữ văn hóa, tổ chức du lịch, xây dựng nếp sống văn minh và mở rộng giao lưu với Việt Nam.

Đất Vua xứ Rượu…

Đất Vua xứ Rượu…

(GLO)- Những ngày đầu thu, khi cái nắng miền Trung đã bớt gay gắt, những cơn mưa bắt đầu ghé qua nhiều hơn, đất trời xứ An Nhơn cũng dịu lại. Lúc đầy lúc vơi, sông Côn vẫn lặng lẽ chảy qua những xóm làng, mang theo phù sa và câu chuyện của một vùng đất từng là kinh đô. 

Về nơi cuối nguồn sông Lại

Về nơi cuối nguồn sông Lại

(GLO)- Ở nơi dòng Lại Giang khép lại hành trình để hòa vào Biển Ðông, sông - đồng - rừng - biển cùng hiện diện trong một không gian sống đặc biệt. Ðó là vùng đất Hoài Nhơn Ðông.

Món quà nhỏ nối dài lòng tốt

Món quà nhỏ nối dài lòng tốt

Mỗi lần nấu cơm cho gia đình, chị Trương Thị Phượng lại chuẩn bị thêm một, hai suất. Hôm nay, trong những chiếc hộp được xếp ngay ngắn là cơm trắng, khoai tây xào, gà xào và canh nóng. Chị chụp lại phần cơm, đăng lên nhóm “Cho tặng đồ miễn phí tại Hà Nội”, rồi chờ người cần đến nhận.

Vườn quốc gia Chư Yang Sin có 'nữ tướng rừng xanh'

Vườn quốc gia Chư Yang Sin có 'nữ tướng rừng xanh'

Hơn 16 năm gắn bó với Vườn quốc gia Chư Yang Sin, Hoàng Thị Hương là một trong số ít nữ kiểm lâm của đơn vị. Chị gắn bó với nghề không để chứng minh mình mạnh mẽ, mà bởi đó là công việc chị đã chọn.

Dệt màu xanh ấm no trên miền biên viễn

Dệt màu xanh ấm no trên miền biên viễn

(GLO)- Hơn 41 năm có mặt trên tuyến biên giới phía Tây của Tổ quốc, Binh đoàn 15 đã biến vùng đất cằn cỗi, đầy tàn tích chiến tranh thành vườn cao su, cà phê bạt ngàn.

Nghề xưa vẫn chảy bên dòng sông Côn

Nghề xưa vẫn chảy bên dòng sông Côn

(GLO)- Bên dòng sông Côn, đoạn chảy qua thôn Kiên Mỹ (xã Tây Sơn, tỉnh Gia Lai) từ lâu đã hình thành những xóm nghề gắn với đời sống người dân như làm đậu khuôn, giá đỗ, bún, bánh tráng, các loại bánh truyền thống, trồng rau... 

Phía sau đầu sóng Trường Sa

Phía sau đầu sóng Trường Sa

Bán đảo Cam Ranh nắng gió có một khu đô thị đặc biệt mang tên Khu đô thị Căn cứ quân sự Cam Ranh (Khánh Hòa). Sau những ô cửa bình yên nơi đây là mái ấm của các gia đình quân nhân, trong đó có những người vợ đang ngày ngày thay chồng chăm lo tổ ấm, khi các anh làm nhiệm vụ nơi đầu sóng Trường Sa.

Thầy tôi là nhà cách mạng làm thơ

Thầy tôi là nhà cách mạng làm thơ

Tôi gọi cha tôi bằng 'thầy' vì ông cụ muốn tôi nhớ lại gốc gác của mình từ một làng nào đó ở đất Nghệ An. Người Bắc hay gọi cha là thầy, mẹ là u. Bên nội tôi là người di dân, vào Quảng Ngãi từ mấy trăm năm trước.

Lưu giữ ký ức thời hoa lửa bằng công nghệ

Lưu giữ ký ức thời hoa lửa bằng công nghệ

(GLO)- Chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ. Những người trực tiếp đi qua những năm tháng khốc liệt ấy, nay đều đã ở tuổi xế chiều. Nhưng thời gian không chờ đợi ai. Khi những nhân chứng dần vắng bóng, cũng là lúc nhiều mảnh ghép ký ức về lịch sử dân tộc không còn cơ hội được kể lại.

Lộ Diêu vươn mình từ gian khó

Lộ Diêu vươn mình từ gian khó

(GLO)- Trước đây, Lộ Diêu (phường Hoài Nhơn Đông) như một thế giới tách biệt với bên ngoài. Ðặc trưng địa hình và cuộc sống của người dân nơi đây được đúc kết qua câu: “Lộ Diêu một biển ba đèo - Gian nan đã vượt, khó nghèo đã qua”.

Tìm nhau giữa hòa bình - Kỳ 1: Cô y tá và vết sẹo trên đầu

Tìm nhau giữa hòa bình - Kỳ 1: Cô y tá và vết sẹo trên đầu

Không ít những đồng đội chung chiến hào những ngày khói lửa, sau ngày hòa bình vì nhiều lý do, họ đã không gặp lại hoặc chưa gặp lại nhau. Những đồng đội cùng quê may mắn là ít nhất mỗi năm lại được gặp nhau vào dịp kỷ niệm ngày nhập ngũ.

“Viết tiếp câu chuyện hòa bình” từ kỷ vật chiến trường

“Viết tiếp câu chuyện hòa bình” từ kỷ vật chiến trường

(GLO)- Luôn xem kỷ vật chiến trường là “gia tài”, song Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Nguyễn Văn Nhương (SN 1948, trú phường Diên Hồng, tỉnh Gia Lai) vẫn quyết định hiến tặng, như lời nhắn gửi đến thế hệ sau về những ngày cả đất nước gian khổ đấu tranh vì độc lập dân tộc.

Làng xưa nay đã đổi thay

Làng xưa nay đã đổi thay

(GLO)- Sau khi về định cư ở vùng đất mới, cuộc sống của người dân 4 làng Plei Pông, Kinh Pêng, Plei Trớ và Plei Hek thuộc xã Chư A Thai (là các làng căn cứ cách mạng trong 2 cuộc kháng chiến chống Pháp và Mỹ, còn gọi là 4 làng Ðồn) đã có nhiều đổi thay rõ nét.

Mang con dấu đến bản

Mang con dấu đến bản

Hai đứa con đã 15 và 13 tuổi, nhưng lần đầu tiên, vợ chồng anh Moong Văn Phong mới đi làm khai sinh cho con khi Trung tâm Phục vụ hành chính công xã Nhôn Mai (Nghệ An) mang con dấu đến tận bản để làm thủ tục cho dân.

Những dáng lính vùng biên

Những dáng lính vùng biên

(GLO)- Tôi gặp những người lính trên những chuyến tàu tuần tra ngoài khơi xa, giữa những hải trình dọc dài duyên hải đồng hành, làm chỗ dựa bảo vệ ngư dân và giữ gìn an ninh trật tự trên biển quê hương; gặp họ giữa những vùng biên giới Campuchia heo hút đầy nắng gió.

Ruổi rong đời chăn vịt

Ruổi rong đời chăn vịt

(GLO)- Sau mỗi mùa gặt, những cánh đồng lúa ở các xã An Lương, An Hòa, An Vinh, Tuy Phước… lại rộn ràng bởi đàn vịt hàng nghìn con tìm về kiếm ăn. Gắn với đàn vịt, những người chăn vịt miệt mài rong ruổi qua nhiều cánh đồng, lấy mùa gặt làm nhịp mưu sinh.

Trầm tích sông Ba

Trầm tích sông Ba

(GLO)- Sông Ba đoạn qua xã Ia Dreh (tỉnh Gia Lai) mùa khô, vài con thuyền đánh cá nằm gối đầu nghỉ ngơi trên những doi cát. Chiều xuống, từ những bến sông, người dân vẫn ra tắm mát dù nước cạn tới mức có thể lội ra giữa dòng.

Ký ức buồn đau của những người lầm đường lạc lối

Ký ức buồn đau của những người lầm đường lạc lối

(GLO)- Sau nhiều năm vượt biên, cư trú bất hợp pháp tại Thái Lan, 5 người Việt quê Gia Lai đã bị Cảnh sát Thái Lan bắt giữ và trục xuất về nước. Trở về đoàn tụ với gia đình, họ mang theo ký ức buồn đau về những tháng ngày sống chui lủi, thiếu thốn, bệnh tật nơi đất khách quê người.