Chuyện ở đại ngàn: Thế giới huyền bí của thầy then

Trong cộng đồng Tày, thầy then là những người được xem là có khả năng tiếp cận thế giới siêu nhiên, làm cầu nối giữa người trần với các đấng thần linh.
Múa và hát then của những bà then người Tày tại Carnaval Hạ Long 2012. Ảnh: Trung Hà
Vì vậy, họ có vai trò rất quan trọng trong đời sống tâm linh và tín ngưỡng của cộng đồng.
Cầu nối với thần linh
Theo người Tày, then được hiểu là thiên (trời). Then có xuất xứ từ Cao Bằng.
Về hình thức và nội dung, then giống như hầu đồng của người Việt, nhưng hầu đồng là hiện tượng “nhập hồn”, then Tày là “thoát hồn”. Đàn tính, chùm xóc nhạc, quạt phép, gương, quả trứng, chim én, hát then là những phương tiện hỗ trợ then khi “thoát hồn”.
Nguyên Giám đốc Bảo tàng dân tộc học, TS Võ Quang Trọng nhận xét: “Hầu đồng của người Việt và then của người Tày là hiện tượng con người tự thôi miên để đưa mình vào trạng thái ảo giác đặc biệt”.
Anh Đại Hà, người rất am hiểu văn hóa tín ngưỡng dân tộc Tày, từng công tác tại UBND xã Ea Tam (H.Krông Năng, Đắk Lắk), cho biết thầy then cũng là thầy cúng, nhưng họ diễn xướng bài cúng qua điệu hát then. Vì thế, “bài cúng” đó được coi là loại hình âm nhạc hay diễn xướng dân gian, có sự gắn kết chặt chẽ với tín ngưỡng. Trong then có nhiều đường then (pang khoăn, thống đẳm, cấp sắc hay cầu hoa) và dạng then. Trong mỗi dạng then có nhiều điệu hát khác nhau, chẳng hạn: điệu khẩu tu (vào cửa trời), pây mạ (đi ngựa), đông mèng đông quảng (vào rừng ve) hoặc các điệu then gọi vía, chữa bệnh, giải hạn, tiêu hao tàn (dành cho người chết), cầu mưa thuận gió hòa...
“Then của người Tày mượn lời ca, tiếng đàn cùng chùm xóc nhạc dẫn đường đến với các đấng siêu nhiên để thỉnh cầu hay cảm tạ. Bà then giống như bà tiên với cây đàn tính trên tay gảy những khúc nhạc, cất lên những lời ca gửi theo mây theo gió, vang đến tận trời xanh. Nếu như ta xóa đi yếu tố mê tín dị đoan thì then là nghi lễ trấn an tinh thần cho dân chúng”, anh Hà chia sẻ.
Ông Y Kô Niê, Phó trưởng phòng Quản lý văn hóa, Sở VH-TT-DL tỉnh Đắk Lắk, cho biết hát then không chỉ là tín ngưỡng mà còn là văn hóa. Người Tày tin ông bà chết rồi vẫn theo phù hộ con cháu. Bên cạnh ông bà, họ còn tin vào thần linh. Ngoài phần lễ nghi, diễn xướng, then còn có tính chất vui chơi mang đậm yếu tố sân khấu.
Then Quyền cười tươi trước khi hành lễ. Ảnh: Quang Viên
Để trở thành thầy then phải có “căn” then hoặc gia đình, dòng dõi có người là then. Những người có “căn” then thường rất nhạy cảm, có khả năng về đàn hát, nhảy múa. Thầy then được cho là có khả năng liên lạc với thần linh nên được cộng đồng rất nể trọng. Hiện tại, trong cộng đồng người Tày có rất ít thầy then.
Phó chủ tịch UBND xã Ea Tam, cô La Bế Thùy Trang (người Tày) tiết lộ: “Ở đây có bà Quyền là thầy then. Ai trong làng có cưới xin, tang ma, về nhà mới, giải hạn, cầu an... thường tìm đến bà. Then Quyền cũng từng đi biểu diễn then cấp quốc gia”.
Gặp “nghệ nhân” Then
Then Quyền tên Đàm Thị Quyền, 59 tuổi. Hỏi chuyện làm then, bà Quyền xởi lởi: “Quê cô ở Trà Lĩnh, Cao Bằng, vào đây từ năm 1985. Gốc của cô là thầy pựt, cô là đời thứ 9 làm. Trước đây cô bị “âm hành” ốm yếu lắm nên thờ Phật, được 7 năm tự nhiên mình có căn làm pựt, rồi có duyên làm then thì phải làm thôi”.
Then Quyền giới thiệu các phương tiện hành lễ
Theo then Quyền, trời, Phật, thần linh, tổ tiên cho làm thầy then để làm phúc cứu khổ, cứu nạn cho trần gian. Bà “làm phúc” cầu tài lộc, cầu an, giải hạn... chủ yếu cho các gia đình trong buôn làng. Thỉnh thoảng, nhiều người ở các tỉnh xa như Bình Phước, Lâm Đồng, Bình Dương, Đắk Nông, miền Bắc cũng vời bà đi. Trong những lễ hội do chính quyền địa phương tổ chức thì bà làm lễ cầu mưa thuận gió hòa, cầu mùa màng bội thu.
Làm thầy then không phải ai cũng làm được. Có căn, có số hết đó. Mà bề trên cho mình làm thì mình phải có đạo đức mới làm được lâu dài
Then Quyền (Đàm Thị Quyền)
Rằm tháng giêng hằng năm, xã Ea Tam mở Lễ hội Nàng Hai để mời mẹ trăng và 12 nàng tiên là con gái của mẹ trăng xuống thăm hạ giới, giúp cho mưa thuận gió hòa, vụ mùa bội thu. Trong lễ hội này, bà Quyền vào vai bà then chủ lễ. Tôi hỏi: “Thầy thấy lễ cầu mùa màng, cầu mưa thuận gió hòa có linh nghiệm không?”. Then Quyền cho biết: “Có chứ. Năm nay được “thần linh chứng” vì tôi làm chủ lễ. Hai năm trước thì không hiệu nghiệm vì xã mời hai thầy then, hai thầy “tị nạnh” nhau nên thần linh không chứng. Chưa kể, những đợt đó người dân giết trâu nhiều quá nên mang nặng tội sát sinh. Ngày xưa, chỉ thịt một con thôi”.
Một bài văn cúng trong lễ cầu mùa của then Quyền
Kể chuyện được mời đi biểu diễn ở Liên hoan Then toàn quốc ở Hà Giang năm 2018, then Quyền hào hứng: “Được mời đi thi thì phải sáng tác bài hát then. Cô nhờ người sáng tác mà không ai biết nên cô rất lo. Thế mà tự nhiên 4 giờ sáng đêm đó cô thức dậy trong trạng thái thông minh sáng suốt và viết bài then đúng ý, đúng nghĩa, ngắn gọn. Cái này là thánh viết giùm, người mình làm sao viết được cái này. Bài dự thi đạt giải ba đó”.
Rồi bà thổ lộ: “Làm thầy then không phải ai cũng làm được. Có căn, có số hết đó. Mà bề trên cho mình làm thì mình phải có đạo đức mới làm được lâu dài. Người nào làm bướng làm bậy bạ, vì tiền thì bề trên, ông cụ kỵ không cho lộc. Tiền công bà con thương cho bao nhiêu thì hay bấy nhiêu chứ không đòi hỏi”. (còn tiếp)
Được ghi vào danh sách di sản của UNESCO
Hầu hết các tỉnh miền núi phía bắc đều có hát then, mỗi vùng mỗi khác: then Cao Bằng dìu dặt tha thiết; then Lạng Sơn tươi vui, rộn ràng; then Tuyên Quang dồn dập như thúc quân ra trận; then Hà Giang nhấn nhá từng tiếng một; then Bắc Kạn như chuyện kể thầm thì. Người Tày, Nùng di cư vào Tây nguyên cũng giữ nguyên bản sắc then ở địa phương trước đây sinh sống.
Thầy then là một nghệ sĩ dân gian thực thụ. Họ biết đàn, biết hát và múa những điệu múa, bài ca nghi lễ của dân tộc. Người Tày, Nùng duy trì hát then như ca trù, gìn giữ và truyền hát then lại cho thế hệ sau.

GS âm nhạc Trần Quang Hải cho biết: “Do then của người Tày, Nùng có từ cả ngàn năm trước, loại hình then lại vô cùng phong phú, và hát với cây đàn tính rất đặc biệt nên hồ sơ hát then đã được ghi vào danh sách di sản của UNESCO năm nay và sẽ có kết quả vào tháng 12 tới”.

Quang Viên (Thanh Niên)

Các tin khác

Trường mới ở vùng biên

Trường mới ở vùng biên

(GLO)- Gần một tháng sau lễ khai giảng năm học 2026 - 2027, thầy và trò tại 7 trường phổ thông nội trú Tiểu học và THCS trên tuyến biên giới của tỉnh Gia Lai đang từng bước ổn định nền nếp dạy học.

Bí ẩn giếng cổ ở xã đảo Đà Nẵng

Bí ẩn giếng cổ ở xã đảo Đà Nẵng

Giữa vùng biển đảo quanh năm nắng gió, nơi từng giọt nước ngọt quý hơn vàng, hai giếng cổ dưới chân núi Bàn Than ở Tam Hải vẫn trong veo, mát lành qua hàng trăm năm. 

Những ngày ở xứ Kim Chi: Kỳ 2: 24 giờ ở Jeonju - thủ phủ của Jeollabuk-do

Những ngày ở xứ Kim Chi: Kỳ 2: 24 giờ ở Jeonju - thủ phủ của Jeollabuk-do

(GLO)- Hai lần đổi tàu với gần 3 giờ từ Busan đưa chúng tôi đến Jeonju - thủ phủ và là thành phố cổ yên bình của tỉnh Jeollabuk-do. 24 giờ ở đây đủ để nhận ra sức hấp dẫn của một vùng đất biết giữ gìn ký ức, chăm chút từng góc phố và biến những giá trị truyền thống thành sức hút du lịch.

Những ngày ở xứ Kim Chi: Kỳ 1: Phủ Sơn Quảng vực thị

Những ngày ở xứ Kim Chi: Kỳ 1: Phủ Sơn Quảng vực thị

(GLO)- L.T.S: “Những ngày ở xứ Kim Chi” là ghi chép của tác giả Đoàn Minh Phụng trong hành trình qua Busan, Jeonju và Seoul. Hơn một chuyến đi, loạt bài còn gợi mở những suy ngẫm về cách người Hàn gìn giữ văn hóa, tổ chức du lịch, xây dựng nếp sống văn minh và mở rộng giao lưu với Việt Nam.

Đất Vua xứ Rượu…

Đất Vua xứ Rượu…

(GLO)- Những ngày đầu thu, khi cái nắng miền Trung đã bớt gay gắt, những cơn mưa bắt đầu ghé qua nhiều hơn, đất trời xứ An Nhơn cũng dịu lại. Lúc đầy lúc vơi, sông Côn vẫn lặng lẽ chảy qua những xóm làng, mang theo phù sa và câu chuyện của một vùng đất từng là kinh đô. 

Về nơi cuối nguồn sông Lại

Về nơi cuối nguồn sông Lại

(GLO)- Ở nơi dòng Lại Giang khép lại hành trình để hòa vào Biển Ðông, sông - đồng - rừng - biển cùng hiện diện trong một không gian sống đặc biệt. Ðó là vùng đất Hoài Nhơn Ðông.

Món quà nhỏ nối dài lòng tốt

Món quà nhỏ nối dài lòng tốt

Mỗi lần nấu cơm cho gia đình, chị Trương Thị Phượng lại chuẩn bị thêm một, hai suất. Hôm nay, trong những chiếc hộp được xếp ngay ngắn là cơm trắng, khoai tây xào, gà xào và canh nóng. Chị chụp lại phần cơm, đăng lên nhóm “Cho tặng đồ miễn phí tại Hà Nội”, rồi chờ người cần đến nhận.

Vườn quốc gia Chư Yang Sin có 'nữ tướng rừng xanh'

Vườn quốc gia Chư Yang Sin có 'nữ tướng rừng xanh'

Hơn 16 năm gắn bó với Vườn quốc gia Chư Yang Sin, Hoàng Thị Hương là một trong số ít nữ kiểm lâm của đơn vị. Chị gắn bó với nghề không để chứng minh mình mạnh mẽ, mà bởi đó là công việc chị đã chọn.

Dệt màu xanh ấm no trên miền biên viễn

Dệt màu xanh ấm no trên miền biên viễn

(GLO)- Hơn 41 năm có mặt trên tuyến biên giới phía Tây của Tổ quốc, Binh đoàn 15 đã biến vùng đất cằn cỗi, đầy tàn tích chiến tranh thành vườn cao su, cà phê bạt ngàn.

Nghề xưa vẫn chảy bên dòng sông Côn

Nghề xưa vẫn chảy bên dòng sông Côn

(GLO)- Bên dòng sông Côn, đoạn chảy qua thôn Kiên Mỹ (xã Tây Sơn, tỉnh Gia Lai) từ lâu đã hình thành những xóm nghề gắn với đời sống người dân như làm đậu khuôn, giá đỗ, bún, bánh tráng, các loại bánh truyền thống, trồng rau... 

Phía sau đầu sóng Trường Sa

Phía sau đầu sóng Trường Sa

Bán đảo Cam Ranh nắng gió có một khu đô thị đặc biệt mang tên Khu đô thị Căn cứ quân sự Cam Ranh (Khánh Hòa). Sau những ô cửa bình yên nơi đây là mái ấm của các gia đình quân nhân, trong đó có những người vợ đang ngày ngày thay chồng chăm lo tổ ấm, khi các anh làm nhiệm vụ nơi đầu sóng Trường Sa.

Thầy tôi là nhà cách mạng làm thơ

Thầy tôi là nhà cách mạng làm thơ

Tôi gọi cha tôi bằng 'thầy' vì ông cụ muốn tôi nhớ lại gốc gác của mình từ một làng nào đó ở đất Nghệ An. Người Bắc hay gọi cha là thầy, mẹ là u. Bên nội tôi là người di dân, vào Quảng Ngãi từ mấy trăm năm trước.

Lưu giữ ký ức thời hoa lửa bằng công nghệ

Lưu giữ ký ức thời hoa lửa bằng công nghệ

(GLO)- Chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ. Những người trực tiếp đi qua những năm tháng khốc liệt ấy, nay đều đã ở tuổi xế chiều. Nhưng thời gian không chờ đợi ai. Khi những nhân chứng dần vắng bóng, cũng là lúc nhiều mảnh ghép ký ức về lịch sử dân tộc không còn cơ hội được kể lại.

Lộ Diêu vươn mình từ gian khó

Lộ Diêu vươn mình từ gian khó

(GLO)- Trước đây, Lộ Diêu (phường Hoài Nhơn Đông) như một thế giới tách biệt với bên ngoài. Ðặc trưng địa hình và cuộc sống của người dân nơi đây được đúc kết qua câu: “Lộ Diêu một biển ba đèo - Gian nan đã vượt, khó nghèo đã qua”.

Tìm nhau giữa hòa bình - Kỳ 1: Cô y tá và vết sẹo trên đầu

Tìm nhau giữa hòa bình - Kỳ 1: Cô y tá và vết sẹo trên đầu

Không ít những đồng đội chung chiến hào những ngày khói lửa, sau ngày hòa bình vì nhiều lý do, họ đã không gặp lại hoặc chưa gặp lại nhau. Những đồng đội cùng quê may mắn là ít nhất mỗi năm lại được gặp nhau vào dịp kỷ niệm ngày nhập ngũ.

“Viết tiếp câu chuyện hòa bình” từ kỷ vật chiến trường

“Viết tiếp câu chuyện hòa bình” từ kỷ vật chiến trường

(GLO)- Luôn xem kỷ vật chiến trường là “gia tài”, song Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Nguyễn Văn Nhương (SN 1948, trú phường Diên Hồng, tỉnh Gia Lai) vẫn quyết định hiến tặng, như lời nhắn gửi đến thế hệ sau về những ngày cả đất nước gian khổ đấu tranh vì độc lập dân tộc.

Làng xưa nay đã đổi thay

Làng xưa nay đã đổi thay

(GLO)- Sau khi về định cư ở vùng đất mới, cuộc sống của người dân 4 làng Plei Pông, Kinh Pêng, Plei Trớ và Plei Hek thuộc xã Chư A Thai (là các làng căn cứ cách mạng trong 2 cuộc kháng chiến chống Pháp và Mỹ, còn gọi là 4 làng Ðồn) đã có nhiều đổi thay rõ nét.

Mang con dấu đến bản

Mang con dấu đến bản

Hai đứa con đã 15 và 13 tuổi, nhưng lần đầu tiên, vợ chồng anh Moong Văn Phong mới đi làm khai sinh cho con khi Trung tâm Phục vụ hành chính công xã Nhôn Mai (Nghệ An) mang con dấu đến tận bản để làm thủ tục cho dân.

Những dáng lính vùng biên

Những dáng lính vùng biên

(GLO)- Tôi gặp những người lính trên những chuyến tàu tuần tra ngoài khơi xa, giữa những hải trình dọc dài duyên hải đồng hành, làm chỗ dựa bảo vệ ngư dân và giữ gìn an ninh trật tự trên biển quê hương; gặp họ giữa những vùng biên giới Campuchia heo hút đầy nắng gió.

Ruổi rong đời chăn vịt

Ruổi rong đời chăn vịt

(GLO)- Sau mỗi mùa gặt, những cánh đồng lúa ở các xã An Lương, An Hòa, An Vinh, Tuy Phước… lại rộn ràng bởi đàn vịt hàng nghìn con tìm về kiếm ăn. Gắn với đàn vịt, những người chăn vịt miệt mài rong ruổi qua nhiều cánh đồng, lấy mùa gặt làm nhịp mưu sinh.

Trầm tích sông Ba

Trầm tích sông Ba

(GLO)- Sông Ba đoạn qua xã Ia Dreh (tỉnh Gia Lai) mùa khô, vài con thuyền đánh cá nằm gối đầu nghỉ ngơi trên những doi cát. Chiều xuống, từ những bến sông, người dân vẫn ra tắm mát dù nước cạn tới mức có thể lội ra giữa dòng.

Ký ức buồn đau của những người lầm đường lạc lối

Ký ức buồn đau của những người lầm đường lạc lối

(GLO)- Sau nhiều năm vượt biên, cư trú bất hợp pháp tại Thái Lan, 5 người Việt quê Gia Lai đã bị Cảnh sát Thái Lan bắt giữ và trục xuất về nước. Trở về đoàn tụ với gia đình, họ mang theo ký ức buồn đau về những tháng ngày sống chui lủi, thiếu thốn, bệnh tật nơi đất khách quê người.