Chơ Ro níu giữ hồn xưa: Phố thị trong buôn làng

Trước cơn bão đô thị hóa, những ngôi nhà sàn hay trang phục truyền thống của người Chơ Ro (ấp Vinh Thanh, TT.Ngãi Giao, H.Châu Đức, tỉnh Bà Rịa-Vũng Tàu) nay chỉ còn trong tâm tưởng.

Một góc làng Vinh Thanh ẢNH: PHẠM THU NGÂN
Một góc làng Vinh Thanh ẢNH: PHẠM THU NGÂN

Từ TP.HCM, sau gần 3 tiếng đồng hồ rong ruổi trên QL51, chúng tôi tới TT.Ngãi Giao. Thầy Đào Quốc Trung (giáo viên lịch sử Trường Phổ thông dân tộc nội trú tỉnh Bà Rịa-Vũng Tàu) ra đón về ấp Vinh Thanh, nơi tập trung đông người Chơ Ro. “Về xóm nghèo, hy vọng các bạn không ngại”, thầy Trung nói.

Đâu rồi nhà sàn, trang phục Chơ Ro
Ấp Vinh Thanh nằm nép mình bên thị trấn. Những ngôi nhà cấp bốn hiện lên san sát, kín cổng cao tường trên con đường trải nhựa. Những đứa trẻ tụm năm tụm bảy ngoài đường nói với nhau bằng tiếng Kinh. Thật khó nhận ra đây là nơi nhiều thế hệ của một dân tộc thiểu số đã và đang sinh sống nếu không được giới thiệu trước. Háo hức được thấy những căn nhà sàn, trang phục thổ cẩm... ngay giữa lòng đồng bằng đô thị nhanh chóng vụt tắt. Chúng tôi “vỡ mộng” với thực tế.

Nhà văn hóa dân tộc Bàu Chinh - nơi diễn ra các cuộc thi, lễ hội lớn
Nhà văn hóa dân tộc Bàu Chinh - nơi diễn ra các cuộc thi, lễ hội lớn
Theo truyền thống của đồng bào Chơ Ro (Châu Ro, Jơ ro, Dơ ro, Chrau Jro... - PV), nhiều gia đình cùng một dòng tộc sẽ sống tập trung trong những khu nhà sàn dài. Tuy nhiên nơi đây không còn ngôi nhà sàn nào nữa. Đường đi được bê tông hóa. Địa phương hỗ trợ nhà ở, nhà vệ sinh theo chương trình 134, 135 của Chính phủ và nhiều chính sách phát triển dân tộc khác. Do Vinh Thanh xưa trong chiến tranh là ấp chiến lược nên mỗi lần làm đường rất nhiều lực lượng chuyên trách phải xuống, rà soát kỹ lưỡng xem còn sót bom mìn không.
Chị Dương Thị Sáng (40 tuổi, Trưởng ấp Vinh Thanh) bảo: “Bản chất của nhà sàn là để phòng tránh thú dữ, nhưng từ lúc tôi sinh ra mọi thứ đã hòa nhập hết vào nếp sống của người Kinh rồi, không ai xây nhà sàn nữa”.
Đô thị hóa khiến đời sống của người Chơ Ro cũng thay đổi. Lúc trước họ di chuyển bằng xe bò nhưng nay là xe gắn máy. “Đa số đồng bào ở đây làm nghề nông, rẫy của họ cách đây khá xa, ở Lồ ồ Đá Bạc (xã Đá Bạc, H.Châu Đức). Ngày trước dân chỉ trồng bắp, đậu, sau đó trồng thêm tiêu, cà phê, kết hợp với chăn nuôi để tăng thu nhập. Nhưng giờ thanh niên trong làng chuộng đi làm công nhân hơn”, chị Sáng cho hay.
Thầy Đào Quốc Trung cũng từng đi làm công nhân, thợ hồ khi chưa được 16 tuổi. Anh lý giải, làm công nhân lương ổn định, cũng được gần chục triệu đồng/tháng. Trong khi đó, làm rẫy không thất mùa cũng thất giá có năm thu chỉ từ... 10 - 20 triệu đồng. “Người có trình độ thì làm văn phòng, không trình độ thì xin vô xí nghiệp làm hoặc đi xuất khẩu lao động. Đã qua rồi thời người dân tộc có thể sống nương mình vào thiên nhiên”, thầy Trung tặc lưỡi.
Cuộc xâm lăng của điện thoại thông minh, loa kẹo kéo
Tối, trăng tròn vành vạnh phía đầu làng, Vinh Thanh ngập trong ánh trăng. Văng vẳng phía cuối xóm là tiếng hát lẫn tiếng nhạc xập xình từ loa kẹo kéo.

Người Chơ Ro có truyền thống làm rẫy, trồng lúa, bắp, đậu...
Người Chơ Ro có truyền thống làm rẫy, trồng lúa, bắp, đậu...
Những chiếc loa, dàn karaoke xuất hiện ngày càng nhiều, người trong xóm cũng triển khai dịch vụ cho thuê loa kẹo kéo di động. Người Chơ Ro thích chung vui với bạn bè và đặc biệt đam mê văn nghệ. Nhưng giờ đây, rượu cần được thay thế bằng bia. Những bài dân ca Chơ Ro xưa được thay bằng những bài nhạc trẻ đang thịnh hành.
Điện thoại thông minh cũng thay đổi đời sống người Chơ Ro. Những đứa trẻ hầu như chỉ nhìn chằm chằm vào điện thoại. Người lớn mỗi khi đi làm về cũng chỉ mở ti vi xem chứ không còn truyền thống “chih prau” (kể chuyện dân gian xưa của người dân tộc) nữa. Do nhu cầu giải trí, hòa nhập và đặc biệt do sự phát triển của dịch vụ trả góp nên nhà ai cũng tranh thủ mua sắm đầy đủ tiện nghi, lắp đặt wifi, đăng ký 4G...

Thác Xuân Sơn (thác sông Ray) - cội nguồn Chơ Ro theo sông Ray
Thác Xuân Sơn (thác sông Ray) - cội nguồn Chơ Ro theo sông Ray
“Những buổi quây quần bên bếp lửa để kể chuyện K Lêu đi tìm nguồn nước cho con cháu dân tộc trong làng nay trở thành… mơ ước của những người muốn giữ gìn văn hóa Chơ Ro. Lớp trẻ dần từ bỏ những trò chơi dưới trăng, mù tịt loại rau nào để nấu canh bồi (một trong những món ăn truyền thống của người Chơ Ro). Thậm chí, việc tiếp thu tốt xấu tràn lan trên internet làm nhiều thanh thiếu niên dân tộc bỏ học, rơi vào tệ nạn xã hội”, thầy Trung chia sẻ.
Gia đình thầy Trung chuẩn bị mâm cơm với cá kho, thịt luộc, rau xào, hệt như những gia đình miền xuôi khác. Anh bảo bây giờ các món ăn Chơ Ro truyền thống hầu như không được nấu nữa vì đòi hỏi nhiều thời gian chuẩn bị và nguyên liệu nấu ngày một khan hiếm. Những món ăn như cơm lam, canh bồi, rượu cần… chỉ xuất hiện trong các dịp lễ hội hoặc đãi khách khứa.
Theo thầy Trung, không có làng Chơ Ro nào ở Đông Nam bộ còn nhà sàn, mặc trang phục xưa nữa. Anh nói: “Truyền thống có lẽ giờ chỉ tồn tại trong một số quan niệm cổ truyền. Ví dụ trong gia đình Chơ Ro, khi vợ sinh thì người chồng phải lo toan mọi việc, nếu để vợ cho cha mẹ nuôi là tội lỗi lớn”.
(còn tiếp) 
Cội nguồn người Chơ Ro
Ngày trước, mỗi tối người Chơ Ro có tập tục kể chuyện dân gian (chih prau) cho con cháu. Họ mượn hình ảnh thiên nhiên để dạy cho con cháu thành thật, làm ăn lương thiện. Kể nhiều nhất là chuyện K Lêu và 2 dòng Chơ Ro. K Lêu được xem là người mang dòng nước về cho dân tộc. Ông vào rừng đi săn cùng với con chó của mình. Đến một điểm đó thì con chó sủa dữ dội và không chịu rời đi. K Lêu bèn cắm mũi tên xuống đất, bỗng dưng nước phun lên vùn vụt. Ông đi đến đâu nước chảy theo đến đó. Đến Xuân Sơn, ông dừng lại nghỉ thì nước tách ra thành 7 dòng rồi hòa vào khi ông đi tiếp. Đây chính là thác Xuân Sơn (thác sông Ray). Khi tới biển, K Lêu được một con cá sấu đưa vào bờ. Đây là cội nguồn Chơ Ro theo sông Ray.
Hướng còn lại là dân Chơ Ro sông Xoai (sông Xoài), từ H.Long Thành (Đồng Nai) đến TX.Phú Mỹ (Bà Rịa-Vũng Tàu). 
Đời sống không còn nhiều khác biệt
Bà Nguyễn Thị Dung, cán bộ tôn giáo, dân tộc (UBND TT.Ngãi Giao), cho biết trên địa bàn có gần 1.340 người Chơ Ro. Với nhiều chính sách hỗ trợ phát triển kinh tế văn hóa - xã hội, đời sống vật chất của bà con dần được nâng lên. Đáng tiếc song hành với sự phát triển là việc mất đi các bản sắc văn hóa dân tộc độc đáo, tiêu biểu như kiến trúc (vật thể) và tiếng nói (phi vật thể).
“Đời sống của người Chơ Ro hiện nay tại thị trấn không còn sự khác biệt nào lớn đối với nét sống của người Kinh, nếu có cũng chỉ có những nghệ nhân dạy học hoặc các cuộc thi, lễ hội lớn mỗi năm tại Nhà văn hóa Bàu Chinh (xã Bàu Chinh) gần đó”, bà Dung nói.
Theo Phạm Thu Ngân (Thanh Niên)

Các tin khác

Trường mới ở vùng biên

Trường mới ở vùng biên

(GLO)- Gần một tháng sau lễ khai giảng năm học 2026 - 2027, thầy và trò tại 7 trường phổ thông nội trú Tiểu học và THCS trên tuyến biên giới của tỉnh Gia Lai đang từng bước ổn định nền nếp dạy học.

Bí ẩn giếng cổ ở xã đảo Đà Nẵng

Bí ẩn giếng cổ ở xã đảo Đà Nẵng

Giữa vùng biển đảo quanh năm nắng gió, nơi từng giọt nước ngọt quý hơn vàng, hai giếng cổ dưới chân núi Bàn Than ở Tam Hải vẫn trong veo, mát lành qua hàng trăm năm. 

Những ngày ở xứ Kim Chi: Kỳ 2: 24 giờ ở Jeonju - thủ phủ của Jeollabuk-do

Những ngày ở xứ Kim Chi: Kỳ 2: 24 giờ ở Jeonju - thủ phủ của Jeollabuk-do

(GLO)- Hai lần đổi tàu với gần 3 giờ từ Busan đưa chúng tôi đến Jeonju - thủ phủ và là thành phố cổ yên bình của tỉnh Jeollabuk-do. 24 giờ ở đây đủ để nhận ra sức hấp dẫn của một vùng đất biết giữ gìn ký ức, chăm chút từng góc phố và biến những giá trị truyền thống thành sức hút du lịch.

Những ngày ở xứ Kim Chi: Kỳ 1: Phủ Sơn Quảng vực thị

Những ngày ở xứ Kim Chi: Kỳ 1: Phủ Sơn Quảng vực thị

(GLO)- L.T.S: “Những ngày ở xứ Kim Chi” là ghi chép của tác giả Đoàn Minh Phụng trong hành trình qua Busan, Jeonju và Seoul. Hơn một chuyến đi, loạt bài còn gợi mở những suy ngẫm về cách người Hàn gìn giữ văn hóa, tổ chức du lịch, xây dựng nếp sống văn minh và mở rộng giao lưu với Việt Nam.

Đất Vua xứ Rượu…

Đất Vua xứ Rượu…

(GLO)- Những ngày đầu thu, khi cái nắng miền Trung đã bớt gay gắt, những cơn mưa bắt đầu ghé qua nhiều hơn, đất trời xứ An Nhơn cũng dịu lại. Lúc đầy lúc vơi, sông Côn vẫn lặng lẽ chảy qua những xóm làng, mang theo phù sa và câu chuyện của một vùng đất từng là kinh đô. 

Về nơi cuối nguồn sông Lại

Về nơi cuối nguồn sông Lại

(GLO)- Ở nơi dòng Lại Giang khép lại hành trình để hòa vào Biển Ðông, sông - đồng - rừng - biển cùng hiện diện trong một không gian sống đặc biệt. Ðó là vùng đất Hoài Nhơn Ðông.

Món quà nhỏ nối dài lòng tốt

Món quà nhỏ nối dài lòng tốt

Mỗi lần nấu cơm cho gia đình, chị Trương Thị Phượng lại chuẩn bị thêm một, hai suất. Hôm nay, trong những chiếc hộp được xếp ngay ngắn là cơm trắng, khoai tây xào, gà xào và canh nóng. Chị chụp lại phần cơm, đăng lên nhóm “Cho tặng đồ miễn phí tại Hà Nội”, rồi chờ người cần đến nhận.

Vườn quốc gia Chư Yang Sin có 'nữ tướng rừng xanh'

Vườn quốc gia Chư Yang Sin có 'nữ tướng rừng xanh'

Hơn 16 năm gắn bó với Vườn quốc gia Chư Yang Sin, Hoàng Thị Hương là một trong số ít nữ kiểm lâm của đơn vị. Chị gắn bó với nghề không để chứng minh mình mạnh mẽ, mà bởi đó là công việc chị đã chọn.

Dệt màu xanh ấm no trên miền biên viễn

Dệt màu xanh ấm no trên miền biên viễn

(GLO)- Hơn 41 năm có mặt trên tuyến biên giới phía Tây của Tổ quốc, Binh đoàn 15 đã biến vùng đất cằn cỗi, đầy tàn tích chiến tranh thành vườn cao su, cà phê bạt ngàn.

Nghề xưa vẫn chảy bên dòng sông Côn

Nghề xưa vẫn chảy bên dòng sông Côn

(GLO)- Bên dòng sông Côn, đoạn chảy qua thôn Kiên Mỹ (xã Tây Sơn, tỉnh Gia Lai) từ lâu đã hình thành những xóm nghề gắn với đời sống người dân như làm đậu khuôn, giá đỗ, bún, bánh tráng, các loại bánh truyền thống, trồng rau... 

Phía sau đầu sóng Trường Sa

Phía sau đầu sóng Trường Sa

Bán đảo Cam Ranh nắng gió có một khu đô thị đặc biệt mang tên Khu đô thị Căn cứ quân sự Cam Ranh (Khánh Hòa). Sau những ô cửa bình yên nơi đây là mái ấm của các gia đình quân nhân, trong đó có những người vợ đang ngày ngày thay chồng chăm lo tổ ấm, khi các anh làm nhiệm vụ nơi đầu sóng Trường Sa.

Thầy tôi là nhà cách mạng làm thơ

Thầy tôi là nhà cách mạng làm thơ

Tôi gọi cha tôi bằng 'thầy' vì ông cụ muốn tôi nhớ lại gốc gác của mình từ một làng nào đó ở đất Nghệ An. Người Bắc hay gọi cha là thầy, mẹ là u. Bên nội tôi là người di dân, vào Quảng Ngãi từ mấy trăm năm trước.

Lưu giữ ký ức thời hoa lửa bằng công nghệ

Lưu giữ ký ức thời hoa lửa bằng công nghệ

(GLO)- Chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ. Những người trực tiếp đi qua những năm tháng khốc liệt ấy, nay đều đã ở tuổi xế chiều. Nhưng thời gian không chờ đợi ai. Khi những nhân chứng dần vắng bóng, cũng là lúc nhiều mảnh ghép ký ức về lịch sử dân tộc không còn cơ hội được kể lại.

Lộ Diêu vươn mình từ gian khó

Lộ Diêu vươn mình từ gian khó

(GLO)- Trước đây, Lộ Diêu (phường Hoài Nhơn Đông) như một thế giới tách biệt với bên ngoài. Ðặc trưng địa hình và cuộc sống của người dân nơi đây được đúc kết qua câu: “Lộ Diêu một biển ba đèo - Gian nan đã vượt, khó nghèo đã qua”.

Tìm nhau giữa hòa bình - Kỳ 1: Cô y tá và vết sẹo trên đầu

Tìm nhau giữa hòa bình - Kỳ 1: Cô y tá và vết sẹo trên đầu

Không ít những đồng đội chung chiến hào những ngày khói lửa, sau ngày hòa bình vì nhiều lý do, họ đã không gặp lại hoặc chưa gặp lại nhau. Những đồng đội cùng quê may mắn là ít nhất mỗi năm lại được gặp nhau vào dịp kỷ niệm ngày nhập ngũ.

“Viết tiếp câu chuyện hòa bình” từ kỷ vật chiến trường

“Viết tiếp câu chuyện hòa bình” từ kỷ vật chiến trường

(GLO)- Luôn xem kỷ vật chiến trường là “gia tài”, song Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Nguyễn Văn Nhương (SN 1948, trú phường Diên Hồng, tỉnh Gia Lai) vẫn quyết định hiến tặng, như lời nhắn gửi đến thế hệ sau về những ngày cả đất nước gian khổ đấu tranh vì độc lập dân tộc.

Làng xưa nay đã đổi thay

Làng xưa nay đã đổi thay

(GLO)- Sau khi về định cư ở vùng đất mới, cuộc sống của người dân 4 làng Plei Pông, Kinh Pêng, Plei Trớ và Plei Hek thuộc xã Chư A Thai (là các làng căn cứ cách mạng trong 2 cuộc kháng chiến chống Pháp và Mỹ, còn gọi là 4 làng Ðồn) đã có nhiều đổi thay rõ nét.

Mang con dấu đến bản

Mang con dấu đến bản

Hai đứa con đã 15 và 13 tuổi, nhưng lần đầu tiên, vợ chồng anh Moong Văn Phong mới đi làm khai sinh cho con khi Trung tâm Phục vụ hành chính công xã Nhôn Mai (Nghệ An) mang con dấu đến tận bản để làm thủ tục cho dân.

Những dáng lính vùng biên

Những dáng lính vùng biên

(GLO)- Tôi gặp những người lính trên những chuyến tàu tuần tra ngoài khơi xa, giữa những hải trình dọc dài duyên hải đồng hành, làm chỗ dựa bảo vệ ngư dân và giữ gìn an ninh trật tự trên biển quê hương; gặp họ giữa những vùng biên giới Campuchia heo hút đầy nắng gió.

Ruổi rong đời chăn vịt

Ruổi rong đời chăn vịt

(GLO)- Sau mỗi mùa gặt, những cánh đồng lúa ở các xã An Lương, An Hòa, An Vinh, Tuy Phước… lại rộn ràng bởi đàn vịt hàng nghìn con tìm về kiếm ăn. Gắn với đàn vịt, những người chăn vịt miệt mài rong ruổi qua nhiều cánh đồng, lấy mùa gặt làm nhịp mưu sinh.

Trầm tích sông Ba

Trầm tích sông Ba

(GLO)- Sông Ba đoạn qua xã Ia Dreh (tỉnh Gia Lai) mùa khô, vài con thuyền đánh cá nằm gối đầu nghỉ ngơi trên những doi cát. Chiều xuống, từ những bến sông, người dân vẫn ra tắm mát dù nước cạn tới mức có thể lội ra giữa dòng.

Ký ức buồn đau của những người lầm đường lạc lối

Ký ức buồn đau của những người lầm đường lạc lối

(GLO)- Sau nhiều năm vượt biên, cư trú bất hợp pháp tại Thái Lan, 5 người Việt quê Gia Lai đã bị Cảnh sát Thái Lan bắt giữ và trục xuất về nước. Trở về đoàn tụ với gia đình, họ mang theo ký ức buồn đau về những tháng ngày sống chui lủi, thiếu thốn, bệnh tật nơi đất khách quê người.