41 năm cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía bắc - Kỳ 1: Những công nhân ở tuyến đầu

Trong cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía bắc (17.2.1979), công nhân và tiểu đoàn tự vệ mỏ Apatit Lào Cai, công nhân các nhà máy Điện Lạng Sơn, Lào Cai…đã bảo vệ nhà máy đến phút cuối cùng...
Khu tập thể nhà máy Điện Lào Cai bị tàn phá - Ảnh: Tư liệu của tác giả
Khu tập thể nhà máy Điện Lào Cai bị tàn phá - Ảnh: Tư liệu của tác giả
Trong cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía bắc (17.2.1979) có một lực lượng chiến đấu thầm lặng, đó là những công nhân, viên chức ở các nhà máy, hầm mỏ… Họ cũng đã cùng chung sức chiến đấu với lực lượng vũ trang mà đôi khi vẫn còn ít được nhắc đến.
Như công nhân và tiểu đoàn tự vệ mỏ Apatit Lào Cai, công nhân các nhà máy Điện Lạng Sơn, Lào Cai… đã từng dũng cảm cầm cự, bảo vệ nhà máy, bảo vệ tài sản của nhà nước đến phút cuối cùng, dù có phải hy sinh.
Viên ngọc vùng biên cương
Nhờ sự giúp đỡ của Liên Xô lúc đó, 2 nhà máy Điện Vinh và Lào Cai được khởi công xây dựng vào những năm 1957 - 1959. Nhà máy Điện Lào Cai với công suất thiết kế chỉ với 8MW (8000kw) lúc đó đã là điều rất quý hiếm. Đến tháng 11.1959 nhà máy Điện Lào Cai được khánh thành.
Còn nhớ khi đó trong lễ khánh thành, nhà máy được trang hoàng 1.500 bóng đèn… toàn bộ nhà máy và ống khói cao 45 m, cả bầu trời Lào Cai vùng biên giới rực sáng ánh điện suốt những đêm đông giá lạnh. Nhân dân, đặc biệt là các đồng bào dân tộc Lào Cai kéo về nhà máy để chiêm ngưỡng ánh điện đầu tiên của cả vùng biên cương.

Nhà máy điện Lào Cai lung linh với hàng ngàn bóng đèn thắp sáng suốt 7 ngày đêm như viên ngọc vùng biên là niềm tự hào của cán bộ công nhân viên nhà máy và cả nhân dân tỉnh Lào Cai khi đó. Nhà máy Điện Lào Cai vận hành cung cấp điện cho Mỏ Apatit Lào Cai và cả cho thị trấn Hồ Kiều của Trung Quốc (đến năm 1961).

Nhà máy nhiệt điện Lào Cai - Ảnh: Tư liệu của tác giả
Nhà máy nhiệt điện Lào Cai - Ảnh: Tư liệu của tác giả
Sẵn sàng cho chiến đấu
Thời gian từ giữa năm 1978, phía Trung Quốc tổ chức cho người sang Việt Nam đi vào các huyện vùng biên mua rất nhiều trâu bằng cách đổi cho đồng bào ta chăn màn, vải vóc, phích nước vì thời gian này các mặt hàng đó rất hiếm ở Việt Nam. Một con trâu có thể đổi được 4 - 5 vỏ chăn hoặc hàng chục mét vải và phích nước. Chỉ trong một thời gian ngắn, hàng trăm con trâu đã được đổi chác mang về Trung Quốc, nhưng họ đổi trâu làm gì thì không ai biết mục đích, chỉ nghĩ là nhu cầu sản xuất nông nghiệp. Khi đó ta chỉ giải thích, tuyên truyền cho đồng bào dân tộc phải giữ trâu để bảo vệ sản xuất, nhưng nạn đổi trâu và hàng hóa vẫn diễn ra…
Cùng với các hiện tượng đó, phía Trung Quốc liên tục củng cố và phát triển các hệ thống quân sự, họ kéo pháo, xây công sự trên các điểm cao mà hằng ngày từ phía Lào Cai nhìn sang thấy rất rõ. Họ còn dùng hệ thống loa phát thanh với công suất rất lớn, chĩa sang phía Lào Cai, nói xấu Việt Nam.
Đầu năm 1979, sau Tết, tình hình biên giới Lào Cai ngày càng căng thẳng. Nhà máy Điện Lào Cai khi đó đã được tỉnh Hoàng Liên Sơn xác định là một trọng điểm cần được bảo vệ và giữ vững trong mọi tình huống. Thời kỳ đầu năm 1979 liên tục nhiều đoàn của ngành điện, của quân khu đến nhà máy kiểm tra, phổ biến tình hình và động viên CBCNV nhà máy “giữ vững, vận hành an toàn nhà máy trong mọi tình huống”. Tất cả CBCNV nhà máy rất yên tâm phấn khởi với khẩu hiệu “Một tất không đi, một ly không dời”.
Đại đội Tự vệ của nhà máy được trang bị thêm nhiều súng AK, công sự được đào ven bờ sông quanh nhà máy, CBCNV ngày đêm đào hầm trú ẩn cho các gia đình.
Cũng vì khẩu hiệu “Một tất không đi, một ly không dời” đó nên số CBCNV và con em mình vẫn ở nguyên tại các khu tập thể, không một ai đi sơ tán. Đặc biệt những cán bộ, đảng viên và gia đình đều gương mẫu không một ai cho gia đình họ sơ tán về tuyến sau.
Lực lượng dân quân tự vệ của thị xã được huy động làm hàng rào bằng dây thép gai bên bờ sông Nậm Thị phía Lào Cai dài hơn 10km. Hàng rào làm xong khi đêm xuống sẽ đóng điện để ngăn thám báo vượt biên giới sang Lào Cai quấy rối, phá hoại. Do hàng rào điện được hình thành vì vậy ngoài nhiệm vụ vận hành đảm bảo an toàn hệ thống điện cung cấp cho Mỏ Apatit Lào Cai đang sản xuất thì nhà máy còn có nhiệm vụ cung cấp điện cho hệ thống hàng rào phòng thủ quan trọng này.
17.2.1979 không bao giờ quên
5 giờ sáng ngày 17.2.1979, các gia đình ở khu tập thể của nhà máy đã thức dậy vì nghe rất nhiều tiếng động ầm ì như tiếng sấm báo hiệu như sắp có mưa, nhưng rồi những tiếng sấm đó ngày càng cấp tập và nghe càng gần hơn. Chỉ khoảng nửa tiếng sau thì những tiếng nổ của pháo từ phía Trung Quốc bắn cấp tập sang thị xã Lào Cai. Tất cả mọi người vội vàng dắt díu con cái còn đang ngái ngủ ra hầm trú ẩn. Pháo Trung Quốc ngày càng cấp tập, chuyển làn vào trung tâm thị xã, rót trực tiếp vào nhà máy.
8 giờ sáng, pháo từ phía Trung Quốc tạm dừng, tất cả nam CNVC của nhà máy và đại đội tự vệ được tập trung trong nhà máy để được phân công nhiệm vụ. Ban chỉ huy nhà máy được hội ý khẩn cấp để phân công. Người lo điều hành nhà máy để đảm bảo phát điện liên tục, người điều hành lực lượng tự vệ, người lo công tác sơ tán người già, phụ nữ và trẻ em…
Đến khoảng 9 giờ, pháo lại cấp tập bắn vào nhà máy. Giữa lúc đó kíp vận hành lò báo than đã gần hết, phải khẩn trương tiếp than cho lò để duy trì cho máy phát điện liên tục (lúc này mỏ Apatit vẫn đang làm việc với các máy xúc lớn cần tới 500 kw mỗi máy). Nhưng tất cả máy xúc than, các ô tô đậu ở nhà xe đã bị pháo phá hủy hoàn toàn.
Thế là anh Trung Vân, anh Thừa (giám đốc và bí thư Đảng ủy) đứng giữa anh em hô hào rất nghiêm chỉnh và tha thiết rằng: Chúng ta đã hứa với cấp trên là đảm bảo vận hành nhà máy đến phút cuối cùng, vậy chúng tôi kêu gọi tất cả anh em, trước hết là các Đảng viên, hãy cầm xẻng ra ngay bãi than để xúc than và tải lên lò đảm bảo cho nhà máy chạy.
Thế là mấy chục anh em mỗi người một xẻng chạy dưới làn đạn pháo đang nã vào nhà máy. Tất cả chúng tôi khẩn trương xúc từng xẻng than vào bon ke, chẳng mấy chốc bon ke than đã đầy. Lúc này cần người lên băng tải than để bấm máy cho băng tải chạy đưa than vào bon ke của lò đang vận hành.
Tôi đã từng là dân thợ lò, lúc đó nhà băng tải pháo bắn kính vỡ hết. Tôi phải bò trên những mảnh kính vỡ và chỉ khoảng 5 phút sau hệ thống 2 băng tải đã vận hành chuyển được hàng tấn than cung cấp cho lò rực lửa hồng giữa những làn đạn pháo vẫn bắn xối xả vào nhà máy. Tập trung tại nhà máy lúc đó có khoảng 40 anh em hầu hết là Đảng viên, Đoàn viên Thanh niên.
Đến khoảng hơn 10 giờ đạn pháo của Trung Quốc bắn cấp tập làm đứt đường dây 35kv, mạch chính cung cấp điện vượt sông Hồng vào mỏ Apatit Lào Cai. Công suất nhà máy lúc này chỉ còn cung cấp điện nội bộ. Lãnh đạo nhà máy chúng tôi họp lại, có ý kiến nêu ngừng nhà máy, nhưng đa số đều quyết định vẫn tiếp tục vận hành giữ dòng điện đến cùng vì lúc này biết đâu hệ thống hàng rào ven sông Nậm Thị đã được đóng ngăn quân Trung Quốc tràn sang. Chúng tôi lại cầm cự giữ cho nhà máy vận hành bình thường.
Đến gần 11 giờ 30 phút đây là thời gian sắp đến giờ kéo còi tạm nghỉ trưa như thường lệ, nhưng hôm nay giữa lúc chiến tranh ác liệt này liệu có còn ai đi làm mà kéo còi, nhưng giám đốc Trung Vân vẫn ra lệnh, kéo còi tầm đúng 11 giờ 30 phút.
Anh Trung Vân giải thích rằng: kéo còi lúc này là để báo cho nhân dân Lào Cai và bộ đội trực trên các điểm cao biết rằng nhà máy Điện Lào Cai chúng ta vẫn duy trì dòng điện đến cùng.
Sau tiếng còi vang lên báo hiệu nhà máy vẫn đang chạy, tiếng còi vọng cả sang phía Trung Quốc. Tức thì làn đạn pháo bắn rất cấp tập, đạn pháo lúc này bắn thẳng vào nhà máy mà không bắn kiểu cầu vồng như những lần trước.
Cả nhà máy rung chuyển, bui than bay mù mịt khắp nơi, mùi thuốc pháo, bụi than bao trùm khắp ngõ ngách nhà máy, 40 con người chúng tôi đen nhẻm bụi than.
Tất cả chúng tôi tụ lại dưới hầm nhà máy và phân công nhau ngừng nhà máy cấp tốc để bảo toàn lực lượng. Việc ngưng nhà máy cấp tốc nhưng không được vội vàng và phải làm đúng quy trình đã đề ra. Trong bụi than và nồng nặc mùi thuốc pháo chúng tôi vẫn bình tĩnh thao tác thuần thục các thiết bị để ngừng nhà máy. Lúc đó chúng tôi vẫn tâm niệm: nhà máy chỉ tạm thời ngừng để ít ngày nữa trở lại vận hành lại nhà máy.
Từ trên các điểm cao của quân Trung Quốc, thấy nhà máy khói đen bao phủ, các họng pháo ngưng không bắn nữa, thực ra một số đạn pháo đã bắn trúng bon ke chứa than nên bụi than bao phủ toàn bộ nhà máy (còn tiếp)
Theo Nguyễn Văn Kỷ (ThanhNiên)

Các tin khác

Trường mới ở vùng biên

Trường mới ở vùng biên

(GLO)- Gần một tháng sau lễ khai giảng năm học 2026 - 2027, thầy và trò tại 7 trường phổ thông nội trú Tiểu học và THCS trên tuyến biên giới của tỉnh Gia Lai đang từng bước ổn định nền nếp dạy học.

Bí ẩn giếng cổ ở xã đảo Đà Nẵng

Bí ẩn giếng cổ ở xã đảo Đà Nẵng

Giữa vùng biển đảo quanh năm nắng gió, nơi từng giọt nước ngọt quý hơn vàng, hai giếng cổ dưới chân núi Bàn Than ở Tam Hải vẫn trong veo, mát lành qua hàng trăm năm. 

Những ngày ở xứ Kim Chi: Kỳ 2: 24 giờ ở Jeonju - thủ phủ của Jeollabuk-do

Những ngày ở xứ Kim Chi: Kỳ 2: 24 giờ ở Jeonju - thủ phủ của Jeollabuk-do

(GLO)- Hai lần đổi tàu với gần 3 giờ từ Busan đưa chúng tôi đến Jeonju - thủ phủ và là thành phố cổ yên bình của tỉnh Jeollabuk-do. 24 giờ ở đây đủ để nhận ra sức hấp dẫn của một vùng đất biết giữ gìn ký ức, chăm chút từng góc phố và biến những giá trị truyền thống thành sức hút du lịch.

Những ngày ở xứ Kim Chi: Kỳ 1: Phủ Sơn Quảng vực thị

Những ngày ở xứ Kim Chi: Kỳ 1: Phủ Sơn Quảng vực thị

(GLO)- L.T.S: “Những ngày ở xứ Kim Chi” là ghi chép của tác giả Đoàn Minh Phụng trong hành trình qua Busan, Jeonju và Seoul. Hơn một chuyến đi, loạt bài còn gợi mở những suy ngẫm về cách người Hàn gìn giữ văn hóa, tổ chức du lịch, xây dựng nếp sống văn minh và mở rộng giao lưu với Việt Nam.

Đất Vua xứ Rượu…

Đất Vua xứ Rượu…

(GLO)- Những ngày đầu thu, khi cái nắng miền Trung đã bớt gay gắt, những cơn mưa bắt đầu ghé qua nhiều hơn, đất trời xứ An Nhơn cũng dịu lại. Lúc đầy lúc vơi, sông Côn vẫn lặng lẽ chảy qua những xóm làng, mang theo phù sa và câu chuyện của một vùng đất từng là kinh đô. 

Về nơi cuối nguồn sông Lại

Về nơi cuối nguồn sông Lại

(GLO)- Ở nơi dòng Lại Giang khép lại hành trình để hòa vào Biển Ðông, sông - đồng - rừng - biển cùng hiện diện trong một không gian sống đặc biệt. Ðó là vùng đất Hoài Nhơn Ðông.

Món quà nhỏ nối dài lòng tốt

Món quà nhỏ nối dài lòng tốt

Mỗi lần nấu cơm cho gia đình, chị Trương Thị Phượng lại chuẩn bị thêm một, hai suất. Hôm nay, trong những chiếc hộp được xếp ngay ngắn là cơm trắng, khoai tây xào, gà xào và canh nóng. Chị chụp lại phần cơm, đăng lên nhóm “Cho tặng đồ miễn phí tại Hà Nội”, rồi chờ người cần đến nhận.

Vườn quốc gia Chư Yang Sin có 'nữ tướng rừng xanh'

Vườn quốc gia Chư Yang Sin có 'nữ tướng rừng xanh'

Hơn 16 năm gắn bó với Vườn quốc gia Chư Yang Sin, Hoàng Thị Hương là một trong số ít nữ kiểm lâm của đơn vị. Chị gắn bó với nghề không để chứng minh mình mạnh mẽ, mà bởi đó là công việc chị đã chọn.

Dệt màu xanh ấm no trên miền biên viễn

Dệt màu xanh ấm no trên miền biên viễn

(GLO)- Hơn 41 năm có mặt trên tuyến biên giới phía Tây của Tổ quốc, Binh đoàn 15 đã biến vùng đất cằn cỗi, đầy tàn tích chiến tranh thành vườn cao su, cà phê bạt ngàn.

Nghề xưa vẫn chảy bên dòng sông Côn

Nghề xưa vẫn chảy bên dòng sông Côn

(GLO)- Bên dòng sông Côn, đoạn chảy qua thôn Kiên Mỹ (xã Tây Sơn, tỉnh Gia Lai) từ lâu đã hình thành những xóm nghề gắn với đời sống người dân như làm đậu khuôn, giá đỗ, bún, bánh tráng, các loại bánh truyền thống, trồng rau... 

Phía sau đầu sóng Trường Sa

Phía sau đầu sóng Trường Sa

Bán đảo Cam Ranh nắng gió có một khu đô thị đặc biệt mang tên Khu đô thị Căn cứ quân sự Cam Ranh (Khánh Hòa). Sau những ô cửa bình yên nơi đây là mái ấm của các gia đình quân nhân, trong đó có những người vợ đang ngày ngày thay chồng chăm lo tổ ấm, khi các anh làm nhiệm vụ nơi đầu sóng Trường Sa.

Thầy tôi là nhà cách mạng làm thơ

Thầy tôi là nhà cách mạng làm thơ

Tôi gọi cha tôi bằng 'thầy' vì ông cụ muốn tôi nhớ lại gốc gác của mình từ một làng nào đó ở đất Nghệ An. Người Bắc hay gọi cha là thầy, mẹ là u. Bên nội tôi là người di dân, vào Quảng Ngãi từ mấy trăm năm trước.

Lưu giữ ký ức thời hoa lửa bằng công nghệ

Lưu giữ ký ức thời hoa lửa bằng công nghệ

(GLO)- Chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ. Những người trực tiếp đi qua những năm tháng khốc liệt ấy, nay đều đã ở tuổi xế chiều. Nhưng thời gian không chờ đợi ai. Khi những nhân chứng dần vắng bóng, cũng là lúc nhiều mảnh ghép ký ức về lịch sử dân tộc không còn cơ hội được kể lại.

Lộ Diêu vươn mình từ gian khó

Lộ Diêu vươn mình từ gian khó

(GLO)- Trước đây, Lộ Diêu (phường Hoài Nhơn Đông) như một thế giới tách biệt với bên ngoài. Ðặc trưng địa hình và cuộc sống của người dân nơi đây được đúc kết qua câu: “Lộ Diêu một biển ba đèo - Gian nan đã vượt, khó nghèo đã qua”.

Tìm nhau giữa hòa bình - Kỳ 1: Cô y tá và vết sẹo trên đầu

Tìm nhau giữa hòa bình - Kỳ 1: Cô y tá và vết sẹo trên đầu

Không ít những đồng đội chung chiến hào những ngày khói lửa, sau ngày hòa bình vì nhiều lý do, họ đã không gặp lại hoặc chưa gặp lại nhau. Những đồng đội cùng quê may mắn là ít nhất mỗi năm lại được gặp nhau vào dịp kỷ niệm ngày nhập ngũ.

“Viết tiếp câu chuyện hòa bình” từ kỷ vật chiến trường

“Viết tiếp câu chuyện hòa bình” từ kỷ vật chiến trường

(GLO)- Luôn xem kỷ vật chiến trường là “gia tài”, song Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Nguyễn Văn Nhương (SN 1948, trú phường Diên Hồng, tỉnh Gia Lai) vẫn quyết định hiến tặng, như lời nhắn gửi đến thế hệ sau về những ngày cả đất nước gian khổ đấu tranh vì độc lập dân tộc.

Làng xưa nay đã đổi thay

Làng xưa nay đã đổi thay

(GLO)- Sau khi về định cư ở vùng đất mới, cuộc sống của người dân 4 làng Plei Pông, Kinh Pêng, Plei Trớ và Plei Hek thuộc xã Chư A Thai (là các làng căn cứ cách mạng trong 2 cuộc kháng chiến chống Pháp và Mỹ, còn gọi là 4 làng Ðồn) đã có nhiều đổi thay rõ nét.

Mang con dấu đến bản

Mang con dấu đến bản

Hai đứa con đã 15 và 13 tuổi, nhưng lần đầu tiên, vợ chồng anh Moong Văn Phong mới đi làm khai sinh cho con khi Trung tâm Phục vụ hành chính công xã Nhôn Mai (Nghệ An) mang con dấu đến tận bản để làm thủ tục cho dân.

Những dáng lính vùng biên

Những dáng lính vùng biên

(GLO)- Tôi gặp những người lính trên những chuyến tàu tuần tra ngoài khơi xa, giữa những hải trình dọc dài duyên hải đồng hành, làm chỗ dựa bảo vệ ngư dân và giữ gìn an ninh trật tự trên biển quê hương; gặp họ giữa những vùng biên giới Campuchia heo hút đầy nắng gió.

Ruổi rong đời chăn vịt

Ruổi rong đời chăn vịt

(GLO)- Sau mỗi mùa gặt, những cánh đồng lúa ở các xã An Lương, An Hòa, An Vinh, Tuy Phước… lại rộn ràng bởi đàn vịt hàng nghìn con tìm về kiếm ăn. Gắn với đàn vịt, những người chăn vịt miệt mài rong ruổi qua nhiều cánh đồng, lấy mùa gặt làm nhịp mưu sinh.

Trầm tích sông Ba

Trầm tích sông Ba

(GLO)- Sông Ba đoạn qua xã Ia Dreh (tỉnh Gia Lai) mùa khô, vài con thuyền đánh cá nằm gối đầu nghỉ ngơi trên những doi cát. Chiều xuống, từ những bến sông, người dân vẫn ra tắm mát dù nước cạn tới mức có thể lội ra giữa dòng.

Ký ức buồn đau của những người lầm đường lạc lối

Ký ức buồn đau của những người lầm đường lạc lối

(GLO)- Sau nhiều năm vượt biên, cư trú bất hợp pháp tại Thái Lan, 5 người Việt quê Gia Lai đã bị Cảnh sát Thái Lan bắt giữ và trục xuất về nước. Trở về đoàn tụ với gia đình, họ mang theo ký ức buồn đau về những tháng ngày sống chui lủi, thiếu thốn, bệnh tật nơi đất khách quê người.