Những năm gần đây, trí tuệ nhân tạo (AI) đã và đang tạo ra nhiều chuyển biến tích cực trong lĩnh vực y tế toàn cầu. Từ hỗ trợ đọc phim chẩn đoán hình ảnh, phân tích gene, dự báo nguy cơ bệnh tật… đến tối ưu hóa quy trình quản trị bệnh viện. AI đã trở thành một phần của thực hành lâm sàng hiện đại. Tuy nhiên, khi công nghệ len sâu vào từng ngóc ngách của hệ thống y tế, một câu hỏi lớn được đặt ra: y đức hiện diện ở đâu trong kỷ nguyên mà máy móc ngày càng “thông minh”?
Là thành tựu công nghệ có giá trị, góp phần nâng cao độ chính xác trong chẩn đoán, hỗ trợ bác sĩ ra quyết định dựa trên y học bằng chứng, AI có thể phát hiện tổn thương ở giai đoạn rất sớm, phân tích dữ liệu lớn giúp cá thể hóa phác đồ điều trị và tối ưu hóa luồng bệnh nhân, giảm quá tải… Nhưng, dù tinh vi đến đâu, AI cũng chỉ là công cụ hỗ trợ quyết định, không có trách nhiệm pháp lý, không có lương tri và càng không có khả năng thấu cảm. Chủ thể chịu trách nhiệm cuối cùng trước người bệnh vẫn là đội ngũ nhân viên y tế. Do đó, y đức không bị thay thế trong kỷ nguyên AI mà ngược lại, càng phải được củng cố như một nền tảng không thể dịch chuyển.
Sự phát triển của AI trong y học đặt ra hàng loạt vấn đề đạo đức nên được nhận diện một cách khoa học và toàn diện. Đó là vấn đề bảo mật và quyền riêng tư dữ liệu y tế. Dữ liệu sức khỏe là dữ liệu nhạy cảm, liên quan trực tiếp đến nhân phẩm và quyền con người. Việc thu thập, lưu trữ và xử lý dữ liệu để huấn luyện các mô hình AI đòi hỏi cơ chế bảo mật nghiêm ngặt, minh bạch về mục đích sử dụng và sự đồng thuận của người bệnh.
Bất kỳ sự lạm dụng hay rò rỉ nào đều có thể gây hậu quả nghiêm trọng về mặt xã hội và pháp lý. Việc lạm dụng AI có thể làm nguy cơ sai lệch thuật toán trong chẩn đoán và điều trị. AI học từ dữ liệu quá khứ. Nếu dữ liệu đầu vào thiếu đại diện hoặc mang định kiến, kết quả đầu ra có thể dẫn đến chẩn đoán sai lệch, điều trị không phù hợp cho một số nhóm dân cư. Điều này đặt ra yêu cầu kiểm định lâm sàng, đánh giá độc lập và cập nhật liên tục hệ thống AI trước khi triển khai diện rộng. Bên cạnh đó, nếu quá lệ thuộc vào công nghệ, tương tác trực tiếp giữa thầy thuốc và người bệnh có thể bị suy giảm. Trong khi đó, sự lắng nghe, đồng cảm và chia sẻ mới là những yếu tố tạo nên niềm tin - là nền tảng của mối quan hệ điều trị.
Có thể nói, y đức trong kỷ nguyên AI giúp củng cố trách nhiệm nghề nghiệp. Bác sĩ không thể “ủy quyền” trách nhiệm chuyên môn cho máy móc. Quyết định lâm sàng cuối cùng phải dựa trên tổng hòa giữa dữ liệu công nghệ, kiến thức chuyên môn và đánh giá cá thể hóa từng bệnh nhân. AI chỉ có giá trị khi được sử dụng bởi người thầy thuốc có năng lực và lương tâm nghề nghiệp. AI cũng giúp hoàn thiện hành lang pháp lý và chuẩn mực đạo đức số.
Lịch sử y học cho thấy, dù phương tiện kỹ thuật có thay đổi, giá trị cốt lõi của nghề y vẫn không đổi: cứu người, giảm đau, bảo vệ sự sống và phẩm giá con người. AI có thể tính toán nhanh hơn, phân tích sâu hơn, nhưng không thể thay thế trái tim và trách nhiệm của người thầy thuốc. Kỷ nguyên AI không làm mờ đi y đức, ngược lại càng đòi hỏi y đức được định vị rõ ràng hơn trong mọi quyết sách và hành động chuyên môn. Khi công nghệ phát triển với tốc độ ngày càng nhanh, chính lương tri nghề nghiệp và chuẩn mực đạo đức sẽ là “hệ điều hành” giữ cho hệ thống y tế vận hành đúng hướng.
Trong tiến trình chuyển đổi số ngành y, chúng ta không lựa chọn giữa công nghệ và y đức. Chúng ta phải đồng thời phát triển cả hai, để AI trở thành cánh tay nối dài của người thầy thuốc, chứ không phải là sự thay thế nhân tính trong chăm sóc sức khỏe. Giữ vững y đức trong kỷ nguyên AI chính là giữ vững nền tảng niềm tin của xã hội đối với ngành y, một niềm tin được xây dựng không chỉ bằng trí tuệ, mà trước hết bằng trách nhiệm và tấm lòng.
TS-BS HUỲNH MINH CHÍN, Phó Giám đốc Sở Y tế TPHCM
(Dẫn theo SGGPO)
