Tuy nhiên, sự phát triển nhanh chóng của công nghệ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo (AI), đang đặt ra những vấn đề mới, từ xác định quyền đối với sản phẩm do AI tạo ra, sử dụng tác phẩm có bản quyền làm dữ liệu huấn luyện, đến trách nhiệm khi tác phẩm bị khai thác trái phép. Những thách thức này không chỉ đòi hỏi cơ chế bảo vệ hiệu quả hơn, mà còn đặt ra yêu cầu khai thác và phát huy giá trị kinh tế của bản quyền.
Dẫn câu chuyện một đoạn phim chất lượng cao được giới thiệu tại diễn đàn quốc tế về kinh tế sáng tạo, Thứ trưởng Bộ VH-TT-DL Hồ An Phong cho biết, trước đây, để thực hiện một đoạn phim như vậy cần 40-50 nhân lực cùng kinh phí khá lớn. Nhưng hiện nay, với sự hỗ trợ của AI, số nhân lực, chi phí và thời gian sản xuất đều giảm đáng kể.
Công nghệ đang mở ra những cơ hội mới cho hoạt động sáng tạo, đồng thời làm thay đổi cách thức sản xuất, phân phối và khai thác tác phẩm. Trong khi đó, tình trạng xâm phạm bản quyền trên môi trường số ngày càng phức tạp, với những phương thức vi phạm tinh vi và phạm vi ảnh hưởng rộng.
Việc xử lý các hành vi này gặp không ít khó khăn, từ xác định thiệt hại, thu thập chứng cứ điện tử trên máy chủ ở nước ngoài đến giám định phần mềm, dữ liệu số.
Thực tế ấy cho thấy, nếu chỉ chú trọng xử lý hành vi xâm phạm sau khi xảy ra vi phạm thì chưa đủ. Trong môi trường số, một tác phẩm có thể được sao chép, phân phối, sử dụng và tạo ra doanh thu trên nhiều nền tảng, ở nhiều quốc gia.
Vì vậy, cùng với việc bảo vệ quyền tác giả, cần có cơ chế để xác định rõ chủ sở hữu, tạo thuận lợi cho hoạt động cấp phép, khai thác tác phẩm và phân chia lợi ích một cách minh bạch. Bản quyền không chỉ là quyền cần được bảo vệ, mà còn là tài sản có khả năng tạo ra giá trị kinh tế.
Do đó, việc xây dựng cơ sở dữ liệu bản quyền chuyên ngành, phát triển hệ thống định danh và công cụ quản lý tác phẩm trên môi trường số là những giải pháp đáng quan tâm.
Khi thông tin về tác phẩm, tác giả và chủ sở hữu được kết nối, tra cứu thuận tiện, việc cấp phép sử dụng, theo dõi hoạt động khai thác và đối soát doanh thu trên các nền tảng số cũng có điều kiện thực hiện chính xác, minh bạch hơn. Những công cụ này phải phục vụ việc quản trị và khai thác quyền, chứ không trở thành thủ tục làm phát sinh thêm rào cản đối với hoạt động sáng tạo.
Việc tiếp tục hoàn thiện pháp luật về quyền tác giả, quyền liên quan là yêu cầu cần thiết. Trong đó, nghiên cứu xây dựng một đạo luật chuyên ngành độc lập về bản quyền trên cơ sở đánh giá những bất cập đang tồn tại và khả năng đáp ứng của hệ thống pháp luật hiện hành.
Dù lựa chọn mô hình điều chỉnh nào, mục tiêu vẫn là bảo vệ hiệu quả quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể sáng tạo, đồng thời tạo điều kiện để tác phẩm được khai thác, sử dụng và thương mại hóa thuận lợi, phù hợp với các cam kết quốc tế.
Trong nền kinh tế sáng tạo, một tác phẩm không chỉ có giá trị ở thời điểm ra đời mà còn có thể tiếp tục tạo ra nguồn thu qua nhiều hình thức khai thác. Nhưng giá trị ấy khó được phát huy nếu quyền sở hữu không rõ ràng, việc cấp phép thiếu thuận tiện, doanh thu không được đối soát minh bạch và hành vi xâm phạm không được xử lý hiệu quả.
Bởi vậy, hoàn thiện pháp luật về bản quyền không chỉ nhằm ngăn chặn những hành vi xâm phạm, mà còn phải hướng đến xây dựng một môi trường để quyền tác giả được xác định, định giá, giao dịch và khai thác hợp pháp.
Bảo vệ bản quyền là bảo vệ thành quả sáng tạo. Khơi thông giá trị bản quyền chính là tạo điều kiện để thành quả ấy tiếp tục sinh lợi, nuôi dưỡng người sáng tạo và đóng góp vào sự phát triển của đất nước.
Theo VĨNH XUÂN (SGGPO)
