Không chỉ duy trì luyện tập, biểu diễn, họ còn tận tâm truyền dạy cho thế hệ trẻ, để âm thanh đại ngàn tiếp tục ngân vang, nối dài mạch nguồn bản sắc.
Những người “giữ lửa” văn hóa
Chiều muộn ở làng Canh Thành, tiếng cồng, tiếng chiêng bất chợt vọng lại, trầm hùng và ngân dài theo sườn đồi. Âm thanh không ồn ào, nhưng đủ khiến bước chân người nghe chậm lại.
Lần theo tiếng chiêng, tôi tìm đến ngôi nhà sàn nằm lọt thỏm giữa khu dân cư xóm 2 - nơi nghệ nhân Thanh Văn Huấn (46 tuổi) - Chủ nhiệm CLB Cồng chiêng làng Canh Thành, cùng các nghệ nhân khác vẫn đều đặn nhóm lên những lớp học không bảng đen, phấn trắng.
Nhịp chiêng vẫn vang lên đều đặn, chậm rãi. Xen giữa những người đã quen tay với cồng chiêng là lớp thanh thiếu niên trong làng còn nhiều bỡ ngỡ. Các em cẩn thận dò từng nhịp gõ, chỉnh lại thế đứng theo sự hướng dẫn kiên nhẫn của các nghệ nhân.
Không giáo án, không bục giảng, lớp học cồng chiêng diễn ra mộc mạc theo kiểu cầm tay chỉ việc, chính xác từng động tác một. Mỗi tiếng chiêng vì thế khi vang lên đều chất chứa ký ức văn hóa, chậm rãi trao truyền.
Tranh thủ lúc nghỉ, già làng Đoàn Kim Hành (66 tuổi) - thành viên CLB Cồng chiêng làng Canh Thành - chia sẻ: Tôi được cha và các già làng truyền dạy cồng chiêng từ thuở nhỏ, từ nhịp trống đôi đến từng bài chiêng gắn với nghi lễ, sinh hoạt cộng đồng.
Với người Chăm H’roi, cồng chiêng không chỉ là nhạc cụ, là sợi dây gắn kết cộng đồng, mà con là lời tổ tiên gửi lại cho con cháu, cách người Chăm H’roi kết nối với thần linh!
Theo nghệ nhân Thanh Văn Huấn, nhằm gìn giữ những giá trị ấy, cuối tháng 10-2022, UBND huyện Vân Canh (cũ) và Ban Quản lý làng Canh Thành đã thành lập CLB Cồng chiêng với 25 nghệ nhân tham gia, quy tụ nhiều nghệ nhân cao tuổi - những “báu vật sống” còn nhớ, còn thuộc từng bài chiêng, từng nhịp trống được truyền qua nhiều thế hệ.
“Việc duy trì CLB không chỉ dừng ở biểu diễn lễ hội, mà quan trọng hơn là tạo không gian để cồng chiêng “sống” trong đời sống thường ngày, để lớp trẻ có điều kiện tiếp cận và hình thành ý thức gìn giữ bản sắc” - ông Huấn nhấn mạnh.
Truyền đam mê cho thế hệ trẻ
Theo ông Đoàn Văn Tuyến - Bí thư Chi bộ làng Canh Thành, làng hiện có 327 hộ dân, hầu hết là người Chăm H’roi. Có thời gian, đời sống văn hóa truyền thống của làng trầm lắng, vắng tiếng cồng chiêng, vắng những điệu xoang quen thuộc; những người biết đánh chiêng, múa xoang cũng dần ít đi theo năm tháng, để lại nỗi trăn trở về nguy cơ mai một bản sắc.
Từ thực tế ấy, các lớp truyền dạy cồng chiêng do Ban Chủ nhiệm CLB Cồng chiêng làng Canh Thành duy trì đều đặn. Theo ông Nguyễn Văn Chiếu (68 tuổi, người Chăm H’roi), thành viên CLB, việc mở lớp không chỉ khôi phục âm thanh cồng chiêng mà còn tạo điều kiện để người dân, nhất là thanh thiếu niên, được tiếp cận và nuôi dưỡng tình yêu với văn hóa truyền thống.
Nếu chỉ đánh chiêng trong lễ hội thì chưa đủ; cồng chiêng phải được tập luyện thường xuyên, có lớp kế cận thì mạch văn hóa mới không bị đứt.
Hiện nay, các buổi sinh hoạt của CLB thu hút hàng chục thanh thiếu niên, chủ yếu từ 12 đến 18 tuổi. Từ chỗ còn bỡ ngỡ, chưa quen nhịp chiêng, nhịp trống, nhiều em đã dần tự tin hơn, hiểu được ý nghĩa của từng bài chiêng gắn với đời sống tinh thần của dân tộc mình.
Em Đoàn Bảo Quốc (15 tuổi) cho biết, nhờ sự hướng dẫn tận tình của các nghệ nhân, em đã đánh được một số bài chiêng cơ bản như Chi-pla, A-ya, A-ri.
“Mỗi bài chiêng đều có ý nghĩa riêng. Càng học, em càng thích và muốn gắn bó lâu dài để sau này góp phần giữ tiếng chiêng của làng” - Quốc chia sẻ.
Không chỉ truyền dạy tại nhà sàn, các nghệ nhân còn đưa thanh thiếu niên tham gia biểu diễn ở các lễ hội văn hóa, văn hóa - thể thao. Thông qua việc “đi cùng, đánh cùng, diễn cùng” với các nghệ nhân, đã giúp lớp trẻ rèn kỹ năng, bản lĩnh trước đám đông; đồng thời, hiểu sâu hơn giá trị của cồng chiêng trong nghi lễ, phong tục truyền thống.
Em Nguyễn Phước Tấn (13 tuổi) bộc bạch: Từ khi được học và tham gia biểu diễn, em không chỉ biết thêm các bài chiêng mà còn hiểu hơn về văn hóa dân tộc mình. Em thấy tự hào khi được đánh cồng chiêng của dân tộc mình và muốn học tốt hơn để sau này tiếp tục giữ tiếng chiêng cho làng.
Nói về kỳ vọng dành cho thế hệ kế cận, nghệ nhân Thanh Văn Huấn cho rằng, điều cốt lõi không chỉ là dạy các em đánh đúng nhịp chiêng, thuộc nhiều bài chiêng, mà quan trọng hơn là khơi dậy tình yêu và sự trân trọng đối với văn hóa dân tộc.
“Mỗi tiếng cồng, tiếng chiêng vang lên phải gắn với niềm tự hào và ý thức trách nhiệm của người Chăm H’roi đối với truyền thống cha ông. Nếu không có lớp trẻ kế thừa, tiếng chiêng rồi cũng chỉ còn là ký ức. Giữ gìn văn hóa không chỉ là niềm vui, mà là sứ mệnh, là sự sống còn của cộng đồng” - ông Huấn chia sẻ.
Ông Nguyễn Xuân Việt - Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND xã Vân Canh - cho biết: Thời gian tới, xã tiếp tục củng cố hoạt động các CLB, gắn truyền dạy với sinh hoạt cộng đồng, lễ hội văn hóa và giáo dục thế hệ trẻ; đồng thời, huy động nguồn lực hỗ trợ nghệ nhân, tạo điều kiện để không gian văn hóa cồng chiêng được gìn giữ bền vững trong đời sống.
