Giữa lúc thế giới còn mải dõi theo giá dầu, tình hình Trung Đông và những cú sốc khí đốt, một chuyển động lớn hơn đang âm thầm diễn ra khi điện sạch đang tăng nhanh hơn tốc độ gia tăng nhu cầu điện toàn cầu.
Đó là chỉ dấu của một cuộc chuyển dịch sâu rộng trong cấu trúc năng lượng thế giới. Nói cách khác, trong khi nhiên liệu hóa thạch vẫn "ồn ào" trên mặt báo, thì năng lượng sạch đang lặng lẽ viết lại tương lai.
Theo số liệu mới công bố của tổ chức nghiên cứu Ember (có trụ sở tại Anh), trong năm 2025, điện sạch tăng vượt nhu cầu điện mới của thế giới, góp phần khiến điện từ nhiên liệu hóa thạch giảm 38 TWh - một dấu mốc hiếm gặp trong chuyển dịch năng lượng toàn cầu. Đây là lần đầu tiên điện từ than đá, dầu mỏ và khí đốt suy giảm kể từ năm 2020. Từng có một quy luật tưởng như bất biến: kinh tế tăng trưởng thì tiêu thụ nhiên liệu hóa thạch phải tăng theo. Nhưng quy luật ấy đang lung lay.
Một dấu mốc khác còn đáng chú ý hơn: trong năm 2025, các nguồn năng lượng tái tạo đã tạo ra lượng điện nhiều hơn điện than. Ember gọi đây là “lần đầu tiên trong hệ thống điện hiện đại."
Than đá từng là biểu tượng của cách mạng công nghiệp, là nhiên liệu nuôi lớn các cường quốc phương Tây rồi đến châu Á. Việc than bị điện tái tạo "vượt mặt" là sự dịch chuyển quyền lực trong trật tự năng lượng toàn cầu. Nếu thế kỷ 20 thuộc về dầu mỏ và than đá, thì thế kỷ 21 đang mở cửa cho Mặt trời, gió và pin lưu trữ.
Trong năm 2025, thế giới lắp đặt thêm 647 gigawatt điện mặt trời và 165 gigawatt điện gió, đủ cấp điện cho khoảng 200 triệu hộ gia đình phương Tây. Về sản lượng, điện mặt trời tăng 636 terawatt-giờ, điện gió tăng 205 TWh, điện hạt nhân tăng 35 TWh, các nguồn phát thải thấp khác tăng 11 TWh. Tổng mức tăng đó vượt mức tăng 849 TWh của nhu cầu điện toàn cầu, trong khi điện từ nhiên liệu hóa thạch giảm 38 TWh. Đây là điểm mấu chốt.
Trong nhiều năm, năng lượng tái tạo chỉ được xem như phần cộng thêm vào hệ thống cũ. Nay lần đầu tiên, năng lượng tái tạo không chỉ tăng trưởng song song mà bắt đầu ăn vào thị phần của nhiên liệu hóa thạch.
Cuộc xung đột ở Trung Đông có thể "cứu" than đá, nhưng cũng giúp điện sạch tăng tốc. Cuộc xung đột đẩy giá khí đốt lên cao, buộc nhiều quốc gia quay lại dùng than trong ngắn hạn. Hiện tượng này khiến không ít người cho rằng quá trình chuyển đổi xanh sẽ chậm lại. Nhưng nhìn kỹ hơn, điều ngược lại có thể đang xảy ra. Mỗi cuộc khủng hoảng dầu khí đều nhắc thế giới rằng phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch đồng nghĩa với phụ thuộc vào địa chính trị. Một đường ống bị cắt, một eo biển bị phong tỏa, một lệnh trừng phạt được ký - toàn bộ nền kinh tế có thể chao đảo.
Trong khi đó, mặt trời không bị cấm vận. Gió không bị phong tỏa. Nắng không tăng giá vì chiến tranh. Bởi vậy, cuộc khủng hoảng hiện tại có thể khiến than đá hồi sinh tạm thời, nhưng lại thúc đẩy mạnh hơn quyết tâm đầu tư vào điện gió, điện mặt trời và pin lưu trữ.
Nếu dầu mỏ từng làm giàu cho Trung Đông, thì công nghệ xanh đang đem lại lợi thế chiến lược cho Trung Quốc. Chỉ riêng tháng 3/2026, xuất khẩu pin mặt trời, pin lưu trữ và xe điện của Trung Quốc đạt 21,9 tỷ USD, tăng 70% so với cùng kỳ năm trước. Trong 12 tháng qua, tổng kim ngạch của ba nhóm hàng này đã lên tới 200 tỷ USD, tương đương 6% tổng xuất khẩu của nền kinh tế lớn thứ hai thế giới. Con số đó cho thấy Trung Quốc không chỉ tham gia vào cuộc chuyển đổi xanh, mà còn giữ vai trò ngày càng lớn trong việc cung ứng thiết bị cho thị trường toàn cầu.
Nếu Trung Đông từng nắm van dầu mỏ của thế kỷ trước, thì Trung Quốc đang giữ nhiều mắt xích quan trọng của hạ tầng năng lượng ở thế kỷ này. Dẫu vậy, cuộc chuyển dịch chưa hoàn tất. Than đá và khí đốt vẫn giữ vai trò quan trọng trong những giờ không có nắng, ít gió hoặc nhu cầu tăng vọt vào ban đêm. Ember cũng thừa nhận: “Khi điện mặt trời đáp ứng nhu cầu ban ngày, điện từ nhiên liệu hóa thạch vẫn tiếp tục tăng trong những giờ tối."
Điều đó lý giải vì sao pin lưu trữ, lưới điện thông minh và công nghệ dự phòng sẽ là mặt trận quyết định của giai đoạn tới. Ai giải được bài toán lưu trữ điện, sẽ nắm giữ lợi thế trong cuộc cạnh tranh của thời đại năng lượng mới.
Điều quan trọng nhất không phải là than đá còn bao nhiêu phần trăm hay dầu mỏ còn sống được bao lâu, mà là xu hướng đã đổi chiều. Lần đầu tiên sau nhiều thập niên, tăng trưởng nhu cầu điện toàn cầu không còn đồng nghĩa với tăng tiêu thụ nhiên liệu hóa thạch. Khi mối liên hệ cũ này bị phá vỡ, thế giới đã bước qua điểm quay đầu.
Nhiên liệu hóa thạch sẽ chưa thể biến mất trong ngày một ngày hai. Nhưng từ lúc này, nhiều khả năng nó chỉ còn là nguồn năng lượng của hiện tại, thay vì của tương lai.
Theo Hương Giang (TTXVN/Vietnam+)
