Theo nhận định của các cơ quan chuyên môn thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường, El Nino đã hình thành và có thể đạt cường độ rất mạnh.
Tại Gia Lai, hiện tượng này được dự báo thể hiện qua nhiệt độ cao hơn trung bình nhiều năm 0,5 - 1,50C, làm tăng tốc độ bốc hơi nước mặt hồ và nhu cầu tưới của cây trồng; lượng mưa từ tháng 9 đến tháng 12-2026 có thể thiếu hụt 25 - 50%; mùa mưa kết thúc sớm cũng làm giảm lượng nước tích được trong các hồ chứa, ảnh hưởng nguồn nước phục vụ mùa khô 2027. Có 26 xã phía Tây và 5 xã phía Đông tỉnh dọc các lưu vực sông được xác định có nguy cơ cao xảy ra thiếu nước cục bộ cho sản xuất, sinh hoạt.
Chủ động giữ nguồn nước
Ông Ngô Vĩnh Khánh - Chi cục trưởng Chi cục Thủy lợi (Sở Nông nghiệp và Môi trường) cho biết: Tổng nhu cầu sử dụng nước cho trồng trọt, chăn nuôi, sinh hoạt trên địa bàn tỉnh khoảng 1,8 - 2 tỷ m³/năm, trong khi hạ tầng thủy lợi chưa đáp ứng đầy đủ. Toàn tỉnh hiện có 282 hồ chứa, tổng dung tích hơn 753 triệu m³ (đạt 52% dung tích thiết kế), 474 đập dâng, 269 trạm bơm và khoảng 7.813 km kênh mương.
Hiện phía Đông tỉnh có 33/162 hồ cạn nước; phía Tây tỉnh có 14/120 hồ nước qua tràn, trong đó 6 hồ đầy nước. Trước nguy cơ nguồn nước giảm, Chi cục Thủy lợi đã tham mưu Sở Nông nghiệp và Môi trường đề nghị các công ty khai thác công trình thủy lợi, UBND cấp xã và DN liên quan xây dựng phương án tích nước cho từng hồ chứa, đồng thời sử dụng nước tiết kiệm, hiệu quả.
Công ty TNHH Khai thác công trình thủy lợi Bình Định đang quản lý 75 hồ chứa, 39 đập dâng, 10 trạm bơm, 1.442 km kênh mương và hơn 8.000 công trình trên kênh mương tại 52 địa phương khu vực phía Đông tỉnh. Hệ thống này phục vụ tưới tiêu cho 37.000 ha đất sản xuất (tương đương khoảng 77.236 ha/năm) và 220 ha nuôi thủy sản; cấp nước cho công nghiệp, các nhà máy nước sinh hoạt, phát điện và một số hoạt động dịch vụ.
Theo ông Hồ Nguyên Sĩ - Chủ tịch kiêm Giám đốc Công ty TNHH Khai thác công trình thủy lợi Bình Định, đơn vị xây dựng 2 kịch bản về nguồn nước. Trường hợp lượng mưa trong mùa mưa năm 2026 và dòng chảy các lưu vực sông mùa khô năm 2027 giảm 40% so với trung bình nhiều năm, diện tích có nguy cơ thiếu nước khoảng 3.882 ha; nếu giảm 20%, diện tích thiếu nước khoảng 3.199 ha. Với cả 2 kịch bản, đơn vị dự kiến dừng phát điện tại các hồ Đồng Mít, Định Bình, Núi Một để ưu tiên nguồn nước cho sản xuất.
Hiện các hồ chứa do Công ty TNHH Khai thác công trình thủy lợi Bình Định quản lý đã sẵn sàng tích nước. Đơn vị sẽ theo dõi chặt diễn biến mưa, lũ để điều tiết, tích nước phù hợp; xây dựng biểu đồ cao độ mực nước khống chế cho từng đợt tưới, yêu cầu tiết kiệm ít nhất 20% lượng nước so với mức sử dụng trước đây; nạo vét, phát dọn kênh mương nhằm hạn chế thất thoát nước.
Điều hành theo khả năng nguồn nước
Cùng với các công trình thủy lợi, các địa phương cũng chủ động khai thác hệ thống ao, hồ do mình quản lý.
Ông Nguyễn Vũ Thái - Phó Trưởng Phòng Kinh tế xã Đak Pơ - cho biết: Xã có 17 ao, hồ với tổng diện tích 27,6 ha, có khả năng đáp ứng tưới cho khoảng 50% diện tích đất sản xuất (toàn xã có hơn 15.056 ha đất sản xuất mía, lúa, bắp, mì, rau, đậu, cây ăn quả).
Bên cạnh kiểm kê, theo dõi và điều tiết nguồn nước tại từng công trình, xã sẽ tận dụng nguồn nước để tích trữ trong khả năng an toàn; khơi thông kênh mương, xử lý các vị trí rò rỉ, tổ chức tưới luân phiên và khuyến khích người dân áp dụng tưới tiết kiệm nước. Khi xảy ra thiếu nước cục bộ, địa phương dự kiến huy động máy bơm dã chiến, đắp đập tạm, đào ao trữ nước tại nơi đủ điều kiện; vận động người dân cải tạo, nạo vét ao, hồ để tăng khả năng tích trữ nước phục vụ sản xuất.
Tại xã Phù Mỹ Bắc, 10 hồ chứa và 2 trạm bơm hiện có khoảng 11,271 triệu m³ nước, đạt hơn 83% dung tích thiết kế. Phó Trưởng Phòng Kinh tế xã Nguyễn Thành Lợi cho hay: Tỉnh đang nâng cấp 3 hồ chứa, địa phương sửa chữa 1 hồ; đồng thời phối hợp với đơn vị quản lý công trình thủy lợi kiểm tra, nạo vét, phục hồi hồ chứa, trạm bơm, giếng khoan và kênh mương. Xã sẽ kiểm soát, điều tiết nguồn nước ngay từ đầu vụ, bố trí lịch sản xuất phù hợp; hướng dẫn chuyển đổi cây trồng, áp dụng tưới tiết kiệm nước và khoanh vùng diện tích có nguy cơ thiếu nước để chủ động ứng phó.
Ông Ngô Vĩnh Khánh cho biết, tỉnh đã xây dựng phương án phòng ngừa, ứng phó hạn hán, thiếu nước do ảnh hưởng của El Nino vào cuối năm 2026 và đầu năm 2027. Theo đó, việc tích nước tại các hồ chứa được triển khai linh hoạt theo vùng; giai đoạn tích nước chính đối với hồ chứa phía Đông là từ tháng 9 - 12, phía Tây từ tháng 6 - 10.
Đối với sản xuất, nguyên tắc được đặt ra là không giao chỉ tiêu vượt khả năng cấp nước thực tế của từng công trình thủy lợi; giảm dần diện tích sản xuất theo mức độ thiếu hụt nguồn nước, ưu tiên bảo đảm nước cho diện tích đã chốt thay vì mở rộng vượt khả năng cấp nước.
Ông Khánh nhấn mạnh, thời gian tới, Chi cục Thủy lợi sẽ tham mưu Sở Nông nghiệp và Môi trường trình UBND tỉnh xây dựng phương án vận hành linh hoạt hồ chứa; theo dõi sát diễn biến thời tiết, dự báo, cảnh báo El Nino, mưa, lũ để quyết định việc tích nước sớm. Khi có dự báo mưa lũ lớn sẽ hạ mực nước hồ sớm để bảo đảm dung tích tham gia cắt giảm lũ cho hạ du.
Ngay khi các hồ chứa tích nước, Chi cục Thủy lợi sẽ tham mưu Sở Nông nghiệp và Môi trường đề nghị các đơn vị liên quan kiểm đếm nguồn nước, khoanh vùng sản xuất từng vụ và xây dựng kế hoạch cấp nước theo từng công trình quản lý.
