Làm rõ yêu cầu thiết kế, siết tiêu chí thi tuyển kiến trúc
Tham gia thảo luận, đại biểu (ĐB) Lý Tiết Hạnh - Phó Trưởng đoàn chuyên trách Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Gia Lai tán thành nhiều nội dung sửa đổi, bổ sung của dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kiến trúc, đồng thời tập trung góp ý về yêu cầu thiết kế kiến trúc thích ứng với biến đổi khí hậu và phòng-chống thiên tai.
Đại biểu nhất trí với việc sửa đổi quy định theo hướng chuyển từ “khu vực thường xuyên xảy ra thiên tai” sang “khu vực có nguy cơ chịu ảnh hưởng của rủi ro thiên tai”. Theo đại biểu, cách tiếp cận này phù hợp với thực tiễn khi điều kiện tự nhiên giữa các khu vực rất khác nhau.
Thực tế tại Gia Lai cho thấy khu vực cao nguyên, miền núi có nguy cơ hạn hán, lũ quét, sạt lở, dông lốc; trong khi khu vực phía Đông có thể chịu ảnh hưởng của ngập lụt, nước dâng. Vì vậy, yêu cầu thiết kế công trình cần tính đến điều kiện tự nhiên và loại hình rủi ro của từng khu vực xây dựng, qua đó có giải pháp phù hợp đối với nhà ở và công trình công cộng.
Để bảo đảm thống nhất giữa các quy định, ĐB Lý Tiết Hạnh đề nghị bổ sung yêu cầu “thích ứng với biến đổi khí hậu, phòng-chống thiên tai” vào khoản 3 Điều 12, qua đó khẳng định rõ hơn định hướng phát triển kiến trúc bền vững, an toàn và phù hợp với điều kiện Việt Nam.
Đại biểu cũng đề nghị làm rõ việc áp dụng các mẫu thiết kế kiến trúc cho công trình công cộng và nhà ở nông thôn, nhất là trong trường hợp đã có mẫu thiết kế thì người dân có bắt buộc phải sử dụng hay không, hậu quả pháp lý thế nào và các chi phí phát sinh, chi phí tuân thủ do ai chi trả.
Theo đại biểu, trong lần sửa luật này chưa cần đặt ra hệ tiêu chuẩn kỹ thuật mới hoặc thêm thủ tục phê duyệt riêng, tránh áp dụng máy móc làm phát sinh chi phí không cần thiết cho người dân, nhất là đối với nhà ở riêng lẻ. Thay vào đó, cần giao Chính phủ căn cứ pháp luật về phòng-chống thiên tai, xây dựng và hệ thống quy chuẩn kỹ thuật để xác định mức độ rủi ro, điều kiện tự nhiên và yêu cầu thiết kế phù hợp với từng loại, cấp công trình.
Đồng thời, cần xây dựng lộ trình chuẩn hóa quy chuẩn, quy cách xây dựng tại các khu vực có nguy cơ thiên tai và giao chính quyền địa phương triển khai phù hợp thực tiễn.
Cùng tham gia thảo luận, ĐB Lê Hoàng Anh cho rằng Điều 17 là quy định quan trọng nhằm bảo vệ bản sắc kiến trúc quốc gia, hạn chế tình trạng kiến trúc lộn xộn, sao chép, lắp ghép. Trong bối cảnh AI phát triển nhanh, đại biểu đề nghị tiếp tục hoàn thiện quy định về thi tuyển, tuyển chọn phương án kiến trúc để bảo đảm chất lượng công trình.
Đại biểu đề nghị làm rõ phạm vi các trường hợp được miễn thi tuyển, nhất là đối với những công trình có quy mô lớn, vị trí quan trọng hoặc đóng vai trò điểm nhấn đô thị. Việc miễn thi tuyển không nên làm mất đi cơ chế kiểm soát chất lượng kiến trúc độc lập.
Từ đó, đại biểu đề nghị đối với các công trình thuộc diện miễn thi tuyển nhưng có quy mô, vị trí thuộc diện phải thi tuyển thì trước khi phê duyệt vẫn phải có ý kiến bằng văn bản của cơ quan chuyên môn về kiến trúc cấp tỉnh. Đồng thời, cần bổ sung các tiêu chí bắt buộc thi tuyển không phụ thuộc vào thủ tục đầu tư, như công trình cao từ 50 m, có diện tích sàn từ 50.000 m² hoặc xây dựng trong khu di tích, danh thắng, trên các trục đường đô thị đặc biệt, đô thị loại I.
Đối với công trình “biểu tượng, điểm nhấn”, đại biểu cho rằng cần kiểm soát chặt chẽ hơn việc lựa chọn hình thức thi tuyển hay tuyển chọn. Theo đó, nên lấy ý kiến Hội đồng tư vấn kiến trúc cùng cấp trước khi cấp có thẩm quyền quyết định hình thức thực hiện.
Đại biểu cũng đặc biệt lưu ý tác động của AI đối với hoạt động thi tuyển, tuyển chọn kiến trúc. Nếu các phương án dự thi chủ yếu là những biến thể được tạo ra từ AI dựa trên các mẫu có sẵn, cuộc thi có nguy cơ trở nên hình thức; đồng thời gia tăng nguy cơ sao chép, lắp ghép, tạo ra những công trình thiếu dấu ấn văn hóa và bản sắc địa phương.
Vì vậy, đại biểu đề nghị bổ sung nguyên tắc đối với hồ sơ thi tuyển, tuyển chọn, trong đó phương án kiến trúc phải bảo đảm tính sáng tạo, thể hiện bản sắc văn hóa dân tộc, địa phương; không sao chép, lắp ghép nguyên mẫu bằng AI mà không có quá trình nghiên cứu, điều chỉnh của kiến trúc sư.
Hoàn thiện hành lang pháp lý, nâng cao chất lượng kiến trúc
Giải trình, làm rõ các vấn đề đại biểu Quốc hội quan tâm, Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh cho biết dự thảo đã có những quy định định hướng về bản sắc văn hóa dân tộc trong kiến trúc.
Theo đó, điểm a khoản 1 Điều 5 quy định về bản sắc văn hóa dân tộc trong kiến trúc, bao quát các yếu tố về không gian, kiến trúc, kỹ thuật, tri thức và văn hóa đặc trưng của từng vùng miền. Khoản 2 Điều 15 tiếp tục quy định các yếu tố đặc trưng của từng địa bàn, khu vực trong quy chế quản lý kiến trúc, tạo cơ sở để kiến trúc phù hợp điều kiện từng địa phương, đồng thời góp phần gìn giữ, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc.
Về chứng chỉ hành nghề kiến trúc, Bộ trưởng cho biết dự thảo không xác định hành nghề kiến trúc là ngành nghề kinh doanh có điều kiện. Phạm vi các chức danh phải có chứng chỉ hành nghề được đề xuất giảm từ 7 xuống còn 5; trong đó một số chức danh có vai trò quan trọng như chủ nhiệm thiết kế kiến trúc công trình và chủ nhiệm thiết kế quy hoạch vẫn cần được quản lý chặt chẽ do có trách nhiệm trực tiếp đối với chất lượng thiết kế công trình và quy hoạch.
Dự thảo đồng thời hướng tới đơn giản hóa quy trình cấp chứng chỉ, bỏ các thủ tục không còn cần thiết như cấp lại, thi sát hạch hoặc tổ chức hội đồng xét cấp theo cơ chế hiện hành, qua đó giảm thời gian, chi phí và sự can thiệp hành chính.
Đối với cá nhân không thuộc diện bắt buộc phải có chứng chỉ hành nghề, dự thảo áp dụng cơ chế cập nhật thông tin trên hệ thống về văn bằng chuyên môn, kinh nghiệm và phạm vi công việc. Việc cập nhật thông tin không phải là thủ tục xin phép mà nhằm phục vụ quản lý nhà nước, nhất là khi cơ quan chức năng cần kiểm tra dấu hiệu vi phạm.
Về ranh giới giữa pháp luật về kiến trúc, quy hoạch đô thị và nông thôn với pháp luật về xây dựng, Bộ trưởng Trần Hồng Minh cho rằng việc phân định rõ phạm vi điều chỉnh của 3 lĩnh vực là cần thiết nhằm tránh chồng chéo trong tổ chức thực hiện.
Theo đó, pháp luật về quy hoạch đô thị và nông thôn xác định khung tổ chức không gian phát triển, sử dụng đất, hệ thống hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội và các chỉ tiêu, định hướng quy hoạch. Pháp luật về kiến trúc tập trung quản lý hình thái không gian, kiến trúc cảnh quan, mặt đứng công trình, vật liệu, màu sắc, điểm nhấn và trục nhìn trên cơ sở quy hoạch đã được phê duyệt. Trong khi đó, pháp luật về xây dựng điều chỉnh toàn bộ quá trình từ khảo sát, thiết kế, cấp phép đến quản lý thi công và hoàn thành công trình.
Đối với những công trình vừa có giá trị kiến trúc, vừa có giá trị di sản, Bộ trưởng cho biết dự thảo được hoàn thiện theo nguyên tắc phân định rõ phạm vi quản lý, tránh để một công trình phải thực hiện đồng thời nhiều quy trình, danh mục hoặc cơ chế quản lý trùng lặp.
Việc quản lý các công trình đã được xếp hạng di tích hoặc thuộc danh mục kiểm kê di tích được thực hiện theo pháp luật về di sản văn hóa. Đối với khu vực bảo vệ, vùng đệm và không gian tiếp giáp cảnh quan di tích, hoạt động kiến trúc tập trung kiểm soát hình thái không gian, chiều cao, mật độ, khối tích, màu sắc, vật liệu và mặt đứng công trình thông qua quy chế quản lý kiến trúc.
Quá trình này cần có sự tham gia của cơ quan quản lý văn hóa, chuyên gia di sản, chính quyền địa phương và cộng đồng dân cư, qua đó hài hòa giữa yêu cầu bảo tồn di sản với phát triển không gian kiến trúc.
Bộ Xây dựng, với vai trò là cơ quan chủ trì soạn thảo, sẽ tiếp tục nghiên cứu, tiếp thu và làm rõ ý kiến của các đại biểu Quốc hội. “Thay mặt Bộ Xây dựng, chúng tôi xin cam kết tiếp tục hoàn thiện hồ sơ dự án Luật sau phiên thảo luận tại hội trường và trên cơ sở ý kiến kết luận của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, để báo cáo Chính phủ trình Quốc hội xem xét, thông qua dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kiến trúc”, Bộ trưởng Bộ Xây dựng cho hay.
