Ngày 25-7, Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky cho biết nước này đã thực hiện cuộc tấn công tầm xa trên biển Caspi, nhằm vào một tàu chiến Nga và các tàu được cho là tham gia vận chuyển hàng hóa quân sự liên quan đến Iran.
Ông Zelensky cũng cáo buộc Nga cung cấp dữ liệu trinh sát vệ tinh hỗ trợ các hoạt động quân sự của Iran tại Trung Đông và cho biết Kiev sẽ chia sẻ những thông tin này với các đối tác quốc tế.
Cùng ngày, Iran triệu Đại biện lâm thời Ukraine tại Tehran để phản đối điều mà nước này mô tả là cuộc tấn công của quân đội Ukraine nhằm vào tàu thương mại Iran trên biển Caspi, khiến 1 thủy thủ thiệt mạng và 1 người khác bị thương. Bộ Ngoại giao Iran lên án đây là hành động "thù địch và mang tính tội phạm", đồng thời khẳng định Tehran sẽ bảo vệ các lợi ích và an ninh quốc gia, cảnh báo mọi hành động gây tổn hại đến công dân và tài sản của Iran sẽ phải đối mặt với phản ứng thích đáng.
Các diễn biến mới đã đưa biển Caspi, vùng biển nội địa lớn nhất thế giới, trở thành tâm điểm chú ý về địa chính trị. Khu vực này không chỉ sở hữu trữ lượng dầu khí ngoài khơi lớn mà còn là đầu mối của hệ thống cảng biển, đường ống năng lượng và các tuyến vận tải kết nối Trung Á với châu Âu.
Biển Caspi giữ vai trò then chốt trong tuyến vận tải nối Trung Quốc với châu Âu qua Kazakhstan và Azerbaijan, giúp giảm phụ thuộc vào các tuyến đường đi qua Nga hoặc Iran. Đối với Bắc Kinh, đây là một mắt xích quan trọng trong Sáng kiến Vành đai và Con đường (BRI), bảo đảm lưu thông thương mại và nguồn cung năng lượng.
Theo Công ước năm 2018 về Quy chế pháp lý của biển Caspi, các quốc gia ngoài khu vực không được triển khai lực lượng quân sự tại vùng biển này. Cơ chế pháp lý đó khiến biển Caspi từ lâu được xem là không gian an ninh tương đối biệt lập với các hoạt động quân sự của phương Tây.
Đối với Nga, biển Caspi có ý nghĩa đặc biệt cả về quân sự và hậu cần. Moscow duy trì lực lượng hải quân mạnh nhất tại đây và từng sử dụng khu vực này để triển khai các cuộc tấn công tên lửa tầm xa.
Kể từ khi phát động chiến dịch quân sự tại Ukraine năm 2022, vai trò của biển Caspi càng gia tăng khi trở thành tuyến hậu cần và nơi điều chuyển một phần lực lượng hải quân từ Biển Đen thông qua hệ thống đường thủy nội địa.
Tuy nhiên, các cuộc tấn công gần đây của Ukraine cho thấy biển Caspi không còn là khu vực hoàn toàn an toàn đối với Nga, trong khi các đợt không kích được cho là của Israel nhằm vào các mục tiêu hải quân Iran hồi cuối tháng 3-2026 cũng có thể đã ảnh hưởng đến tuyến hậu cần giữa Nga và cảng Bandar Anzali của Iran.
Nếu hành lang hàng hải này tiếp tục bị gián đoạn, Nga và Iran có thể phải phụ thuộc nhiều hơn vào các tuyến vận tải đường bộ qua Azerbaijan hoặc Kazakhstan, vốn tiềm ẩn nhiều rủi ro hơn. Điều này cũng có thể buộc hai nước tăng cường đầu tư vào các hệ thống phòng không, giám sát UAV và củng cố hiện diện quân sự tại khu vực nhằm bảo vệ các tuyến vận tải chiến lược.
Các cuộc tấn công nhằm vào khu vực này làm gia tăng nguy cơ mở rộng phạm vi đối đầu, đồng thời đặt ra những thách thức mới đối với an ninh hàng hải, chuỗi cung ứng năng lượng và cục diện địa chính trị tại Á - Âu.
