Sắc xanh ấy là kết quả của một quá trình chuyển đổi bền bỉ từ tập quán trồng lúa cạn một vụ, phụ thuộc nước trời, sang sản xuất lúa nước hai vụ nhờ các chương trình, dự án hỗ trợ. Khi phương thức canh tác thay đổi, năng suất được nâng lên, nỗi lo thiếu đói giáp hạt từng bước lùi xa.
Bước chuyển từ lúa cạn sang lúa nước
Ngay từ những ngày đầu xuân, người dân làng Klăh (xã Ia Mơ) tranh thủ ra đồng làm cỏ, kiểm tra mực nước và theo dõi sự phát triển của trà lúa Đông - Xuân. Từ năm 2021, khi hồ chứa nước Ia Mơr vận hành, bà con nơi đây chuyển từ canh tác lúa cạn chọc trỉa một vụ sang lúa nước hai vụ cho năng suất cao. Bà Siu Biah vừa làm cỏ trên đồng không ngơi tay vừa vui vẻ trò chuyện: Gia đình tôi hiện canh tác hơn 1 ha lúa.
Trước đây năng suất lúa thấp lắm, năm nào cũng thiếu đói giáp hạt. Chuyển sang trồng lúa nước, nay mỗi năm thu hơn 150 bao, tương đương khoảng 7 tấn/2 vụ, không chỉ đủ gạo cho 4 người ăn quanh năm và còn dư để bán.
Cách đó không xa, bà Rơ Châm Thon (cùng làng Klăh) cho biết, không chỉ có công trình thủy lợi, kênh mương dẫn nước đến từng chân ruộng, người dân còn được hướng dẫn kỹ thuật, hỗ trợ giống mới. Trước kia 8 sào lúa cạn nhà tôi thu chưa tới 20 bao/vụ, vài năm gần đây đạt gần 70 bao/vụ, tương đương khoảng 3,5 tấn.
Theo ông Siu Thọ - Bí thư Chi bộ kiêm Trưởng thôn Klăh, từ mô hình điểm ban đầu, trước đây vào mùa giáp hạt, bà con hay bị thiếu gạo ăn, nhất là những hộ có ít đất canh tác. Đến nay, làng đã chuyển đổi được 70 ha trồng lúa nước hai vụ, năng suất đạt gần 5 tấn/ha, cơ bản cải thiện vấn đề lương thực.
Ông Nguyễn Tuấn Anh - Phó Chủ tịch UBND xã Ia Mơ - cho biết, việc chuyển đổi bắt đầu từ vụ Đông Xuân 2021-2022. Hiện, 3 làng Klăh, Khôi và Hnap canh tác gần 170 ha lúa nước, năng suất đạt gần 5 tấn/ha/vụ, cao gấp 2 - 3 lần so với năng suất lúa cạn canh tác truyền thống.
“Hồ chứa nước Ia Mơr với 2 tuyến kênh chính và 10 tuyến kênh nhánh đang phát huy hiệu quả tốt; xã vừa khởi công thêm 10 tuyến kênh nhánh mới dẫn nước, tiếp tục mở rộng diện tích chuyển đổi lúa nước” - ông Anh khẳng định.
Còn tại xã Ia Púch, sau 5 năm phát triển lúa nước, tình trạng đói giáp hạt đã được cải thiện thấy rõ. Phó Chủ tịch UBND xã Nguyễn Văn Lâm cho hay, từ mô hình điểm ban đầu, đến nay toàn xã có 38 hộ canh tác khoảng 25 ha; trong đó, 10 ha của làng Chư Kó hưởng lợi trực tiếp từ hệ thống kênh mương công trình thủy lợi Ia Púch.
Diện tích còn lại sản xuất rải rác tại các hợp thủy, khe suối. Vụ Đông Xuân năm nay, lúa sinh trưởng ổn định, dự kiến năng suất đạt 4 - 4,5 tấn/ha, góp phần nâng cao thu nhập và đảm bảo lương thực tại chỗ.
Chủ động nguồn nước, nâng dần năng suất
Nếu xã Ia Mơ có lợi thế từ hồ chứa, thì tại xã Ia Chia, người dân chủ yếu tận dụng nguồn nước tự nhiên để chuyển đổi phát triển lúa nước. Cánh đồng Ia Krui của làng Bang rộng hơn 28 ha, cách khu dân cư gần 3 km, hiện có 145/198 hộ dân tham gia sản xuất lúa nước.
Dù chưa có hệ thống kênh mương kiên cố, bà con dẫn nước từ suối qua các mương tự chảy, duy trì ổn định 2 vụ/năm. Đây là một trong những địa phương đi đầu của xã Ia Chia trong phát triển lúa nước, sau đó nhiều làng cùng làm theo.
Hiện gia đình anh Ksor Nhất (làng Bang) canh tác 3 sào giống lúa HG12, dự kiến đạt 18 - 20 bao/sào, tương ứng gần 4 tạ/sào. “Nhiều năm trước, sản xuất một vụ không đủ ăn, nay nhờ áp dụng kỹ thuật, giống mới và chủ động nguồn nước, giờ không còn thiếu đói giáp hạt” - anh vui vẻ nói.
Còn ông Ksor Kếp - Bí thư Chi bộ kiêm Trưởng thôn - cho biết, nếu như trước kia lúa cạn chỉ đạt 5-7 bao/sào thì nay vụ mùa vừa rồi gia đình ông thu gần 30 bao, vụ Đông Xuân này dự kiến khoảng 40 bao nhờ điều tiết nước, làm đất bằng máy và sử dụng giống ngắn ngày.
Theo UBND xã Ia Chia, hiện 9/10 thôn, làng đều có diện tích lúa nước. Tuy nhiên, do phụ thuộc nguồn nước tự nhiên, việc bố trí lịch thời vụ phải tính toán chặt chẽ để tránh thiếu nước cuối vụ. Vụ Đông Xuân này, toàn xã gieo trồng 85 ha, dự kiến năng suất khoảng 45 tạ/ha, tổng sản lượng ước 382,5 tấn.
Ông Trần Xuân Khải - Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Sở Nông nghiệp và Môi trường) - cho biết, ngành nông nghiệp đã đầu tư công trình thủy lợi, hệ thống kênh mương; vận động chuyển đổi từ lúa cạn sang lúa nước; hỗ trợ giống năng suất cao và hướng dẫn kỹ thuật canh tác cho người dân. 7 xã biên giới phía Tây tỉnh canh tác trên 446 ha lúa vụ Đông Xuân và hơn 1.000 ha lúa vụ mùa; năng suất đạt từ 3 đến 5 tấn/ha tùy vụ, khu vực.
“Dù vậy, năng suất lúa nước vùng biên giới vẫn còn thấp so với nhiều nơi khác. Ngành Nông nghiệp tỉnh tiếp tục phối hợp các địa phương triển khai nhiều mô hình khuyến nông, đẩy mạnh ứng dụng tiến bộ KHKT; bố trí thời vụ phù hợp điều kiện từng địa bàn, thích ứng biến đổi khí hậu và phòng, chống sinh vật gây hại. Qua đó, đảm bảo sinh kế, đảm bảo an ninh lương thực tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số nói chung, vùng biên giới nói riêng”-ông Khải nhấn mạnh.
