Đây là minh chứng khẳng định sự tồn tại/ảnh hưởng của văn hóa Champa trên cao nguyên, là chứng cứ xác thực khả năng về một công trình kiến trúc Champa từng tồn tại ở vùng đất Tây Sơn Thượng đạo trước khi anh em nhà Tây Sơn đặt dấu ấn trên vùng đất này.
Trong tiếng Phạn, naga có nghĩa là rắn hổ mang lớn. Rắn Naga là linh vật trong thần thoại Ấn Độ, thường xuất hiện dưới các trạng thái 3 đầu, 5 đầu hoặc 7 đầu.
Theo thần thoại Ấn Độ, rắn biểu hiện của nguồn nước. Rắn gắn liền với khả năng sinh sản, sự bảo vệ, sự hủy diệt, phản ánh mối quan hệ phức tạp giữa thiên nhiên và con người. Vì vậy, việc thờ thần rắn thường gắn với tục thờ nước.
Năm 2008, trong quá trình nạo vét lòng hồ thuộc di tích Nền nhà, hồ nước ông Nhạc, đội thi công đã phát hiện tượng đầu rắn Naga. Sau đó, tượng được đưa về trưng bày tại Bảo tàng Tây Sơn Thượng đạo.
Tượng được làm bằng sa thạch hạt mịn, tạo hình 3 đầu, trong tư thế vờn cao. Phần miệng gần như bị mất toàn bộ, mắt tròn, kết hợp chạm khắc những đường uốn cong uyển chuyển từ đỉnh đầu thuôn dài xuống thân. Mặt tượng bên phải còn 2 mắt, bên trái còn 1/2 mắt. Dưới cổ, điêu khắc 16 cái vảy hình dấu mũ (^) tương đối đều chạy dọc theo thân. Mào rắn tạo gờ nổi, hơi nhọn ở đỉnh chạy từ miệng và chúm lại như một búi tóc ở ngang cổ; đoạn đứt gãy ở cổ có khoét một lỗ tròn có đường kính 9 cm, sâu 4 cm.
Nhìn tổng thể, con rắn trong tư thế ngẩng cao đầu, phù mang rộng, mào dựng đứng như thể hiện uy lực của mình.
Hiện vật được các nhà nghiên cứu xác định có niên đại khoảng thế kỷ XV. Cùng với tượng đầu rắn Naga, Bảo tàng Tây Sơn Thượng đạo còn trưng bày nhiều di vật như: máng dẫn nước được chế tác bằng đá ong, mảnh ngói cũng được tìm thấy di tích Nền nhà, hồ nước ông Nhạc hoặc các hiện vật như cặp chân đèn bằng đồng, bình vôi bằng gốm… đều là những hiện vật liên quan đến văn hóa Champa.
Cũng tại di tích Nền nhà, hồ nước ông Nhạc, năm 2017, chúng tôi tiến hành khảo sát và phát hiện nhiều tảng đá ong được đục đẽo các cạnh khá hoàn chỉnh cùng nhiều mảnh ngói còn vương vãi trên mặt đất.
Nằm trong không gian văn hóa Champa trên vùng đất Tây Sơn Thượng đạo còn có bia ký Tư Lương (thôn Tư Lương, xã Tân An, huyện Đak Pơ). Bia Tư Lương được xác định có niên đại năm 1438 (niên đại Saka, dưới thời Vua Vira Bhadravarman Deva). Nội dung văn bia Tư Lương đề cập việc Vua Vira Bhadravarman Deva, con trai của Vua Jayasimhavarman trị vì vùng Vijaya (Bình Định ngày nay), ngài đã dựng một ngôi đền và tấm văn khắc tại kinh thành mệnh danh là Samriddhipuri (thành phố thịnh vượng) vào năm 1438.
Ngoài ra, ngài cũng cho xây dựng đường sá và đập nước trên sông Hayav (theo bài Dấu ấn văn hóa Champa ở miền Trung Việt Nam, Tạp chí Phát triển kinh tế-xã hội Đà Nẵng, 2021).
Như vậy, có thể nói, việc phát hiện các di vật, dấu tích nói trên là những minh chứng khẳng định sự tồn tại/ảnh hưởng của văn hóa Champa trên cao nguyên, ít nhất vào khoảng thế kỷ XV. Trong đó, tượng rắn Naga là hiện vật được sử dụng phổ biến trong trang trí kiến trúc đền tháp Champa, được tìm thấy là chứng cứ xác thực khả năng về một công trình kiến trúc Champa từng tồn tại ở vùng đất Tây Sơn Thượng đạo trước khi anh em nhà Tây Sơn đặt dấu ấn trên vùng đất này.
