Hiện nay ở Thuận Nghĩa còn ít nhất là 10 ngôi nhà cổ có tuổi đời hàng trăm năm, tập trung chủ yếu ở các dòng họ Quách, Trần, Nguyễn. Những ngôi nhà này gắn liền với quá trình lập làng, khai khẩn đất đai và hình thành cộng đồng cư dân trên vùng đất Tây Sơn.
Điểm chung dễ nhận thấy của các ngôi nhà cổ nơi đây là kiến trúc truyền thống miền Trung với kiểu nhà gỗ ba gian, hai chái, mái lợp ngói. Bộ khung nhà được dựng hoàn toàn bằng gỗ, từ cột, kèo đến xà ngang, liên kết với nhau bằng mộng thủ công, không sử dụng đinh sắt.
Trải qua thời gian và khí hậu khắc nghiệt, nhiều cấu kiện đã sẫm màu nhưng vẫn chắc chắn, vững chãi.
Nói về nét đặc biệt của nhà cổ Thuận Nghĩa, người dân trong làng đều nhắc đến chất liệu gỗ. Gỗ làm nhà được ông bà xưa chọn lựa rất kỹ, vừa bền, vừa chịu được tác động của thời tiết. Chính điều đó đã giúp những ngôi nhà tồn tại qua bao biến động mà vẫn giữ được “cốt cách” ban đầu.
Theo ông Quách Thanh Tâm - chủ một trong những ngôi nhà cổ tiêu biểu của dòng họ Quách, phần lớn kiến trúc bên trong ngôi nhà vẫn được giữ nguyên.
“Gia đình chỉ sửa phần mái cho an toàn, còn kết cấu, cách bố trí, trang trí trong nhà hầu như không thay đổi. Những gì thuộc về ông bà để lại thì con cháu cố gắng giữ gìn” - ông Tâm chia sẻ.
Không cầu kỳ trong trang trí, những ngôi nhà cổ ở Thuận Nghĩa mang vẻ đẹp mộc mạc, hài hòa. Gian giữa là không gian thờ tự tổ tiên với bàn thờ, hoành phi, câu đối - nơi kết tinh giá trị tinh thần của mỗi dòng họ.
2 gian bên là nơi sinh hoạt của gia đình, hiên nhà rộng mở ra khoảng sân gắn liền với đời sống nông nghiệp truyền thống.
Ngày nay, khi nhiều ngôi nhà mới khang trang mọc lên, những ngôi nhà cổ trở nên trầm mặc hơn. Không chỉ là tài sản của từng gia đình, những ngôi nhà cổ ở Thuận Nghĩa đang dần được nhìn nhận như một phần di sản chung của cộng đồng.
Ngoài hơn 10 ngôi nhà cổ gần như được giữ nguyên vẹn thì có đến hàng trăm căn nhà trong làng vẫn mang dáng dấp cổ kính như vậy.
Những năm gần đây, khi mô hình du lịch cộng đồng gắn với làng rau Thuận Nghĩa được hình thành, các ngôi nhà cổ trở thành điểm nhấn đặc biệt, kết nối không gian sản xuất nông nghiệp với trải nghiệm văn hóa, lịch sử.
Ông Quách Văn Cầu - Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp Thuận Nghĩa - bày tỏ: “Chủ trương phát triển du lịch gắn với nhà cổ là điều rất quý. Đó là di sản của tổ tiên để lại, con cháu giữ được đã khó, nay lại có cơ hội giới thiệu cho du khách thì càng trân trọng hơn.
Nhưng làm sao để vừa bảo tồn, vừa phát huy lâu dài thì cần có sự đồng thuận của cả dòng họ và sự hỗ trợ của Nhà nước”.
Những ngôi nhà cổ ở Thuận Nghĩa âm thầm giữ “hơi thở” trăm năm. Khi được bảo tồn và phát huy đúng cách, không chỉ những mái nhà xưa mà cả một vùng không gian kết nối kiến trúc nhà - vườn - con người và cộng đồng ấy sẽ tiếp tục kể câu chuyện rất riêng của miền đất Tây Sơn - nơi quá khứ và hiện tại cùng song hành trong nhịp sống hôm nay.
