Huấn Hoa Hồng bị khởi tố về hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản và vi phạm quy định về kế toán. Phú Lê bị khởi tố liên quan đến kế toán và hóa đơn. Một số nhân vật nổi tiếng khác trên mạng cũng bị điều tra về hành vi lừa dối khách hàng...
Đừng đợi giang hồ mạng phạm tội mới xử lý
Những vụ việc này có thể khiến nhiều người nghĩ rằng thời của "giang hồ mạng" đang kết thúc. Nhưng nếu chỉ một vài người bị bắt rồi những cái tên khác tiếp tục xuất hiện thì chúng ta mới xử lý được con người, chưa xử lý được hiện tượng.
Điều đáng suy nghĩ hơn nằm ở chỗ tại sao một người có thể bắt đầu bằng vài video chửi bới, khoe tiền, giải quyết mâu thuẫn bằng bạo lực rồi dần có hàng trăm nghìn, thậm chí hàng triệu người theo dõi. Sau sự nổi tiếng ấy là quảng cáo, livestream bán hàng, kinh doanh, tiền tài trợ và nhiều nguồn thu khác.
Trường hợp Phạm Tuấn là một ví dụ khá điển hình. Theo thông tin được Thanh Niên đăng tải, người này vận hành kênh YouTube hơn một triệu người đăng ký, sản xuất nhiều video có nội dung bạo lực và khai rằng cảnh đánh nhau thu hút nhiều người xem hơn. Kênh này đã mang lại khoản thu hơn 500 triệu đồng. Như vậy, phía sau hiện tượng tưởng như chỉ là vấn đề văn hóa ứng xử thực chất tồn tại một mô hình kinh tế rất rõ ràng.
Gây sốc để có người xem. Có người xem để có người theo dõi. Có người theo dõi để tạo ảnh hưởng. Có ảnh hưởng thì có thể bán hàng, quảng cáo và kiếm tiền. Muốn chấm dứt giang hồ mạng, phải làm cho mô hình ấy không còn sinh lợi.
Từ góc độ pháp luật, trước hết cần nhìn nhận rằng "giang hồ mạng" không phải một khái niệm pháp lý. Không thể vì một người ăn mặc khác thường, phát ngôn khó nghe hay có hình ảnh mà xã hội không thích để hạn chế quyền sử dụng mạng xã hội của họ.
Pháp luật phải xử lý hành vi cụ thể. Đó có thể là đe dọa người khác, xúc phạm danh dự, kích động bạo lực, đưa thông tin sai sự thật, quảng cáo gian dối, bán hàng giả, trốn thuế, lừa đảo hoặc những hành vi khác đã được pháp luật quy định.
Cách tiếp cận này rất quan trọng. Một xã hội thượng tôn pháp luật không thể chống lại sự lệch chuẩn bằng một khái niệm lệch chuẩn khác. Nhưng khi một tài khoản liên tục có hành vi vi phạm thì pháp luật hiện nay đã có những công cụ khá mạnh để can thiệp.
Nghị định 147/2024/NĐ-CP quy định tài khoản, trang, nhóm hoặc kênh thường xuyên đăng tải nội dung vi phạm pháp luật có thể bị khóa tạm thời. Trường hợp trong 30 ngày có ít nhất 5 lần hoặc trong 90 ngày có ít nhất 10 lần cung cấp nội dung vi phạm thuộc trường hợp luật định thì nền tảng phải thực hiện việc khóa theo yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền. Những tài khoản đã bị khóa tạm thời từ 3 lần trở lên có thể bị khóa vĩnh viễn.
Vấn đề vì vậy không hoàn toàn nằm ở việc thiếu quy định. Điều cần thiết hơn là sử dụng những công cụ ấy sớm hơn. Nếu một tài khoản đã nhiều lần bị xử phạt vì nội dung vi phạm nhưng vẫn tiếp tục được thuật toán đề xuất, vẫn được livestream, vẫn nhận quảng cáo và vẫn kiếm được tiền thì mỗi quyết định xử phạt hành chính rất dễ trở thành một khoản chi phí kinh doanh.
Một video bị phạt vài chục triệu đồng nhưng giúp chủ kênh có thêm hàng trăm nghìn người theo dõi, rồi số người theo dõi ấy được chuyển thành doanh thu lớn hơn nhiều thì hiệu quả răn đe sẽ rất hạn chế.
Bởi vậy, bên cạnh xử phạt cần hình thành cơ chế cắt dòng tiền. Khi một tài khoản bị cơ quan có thẩm quyền xác định thường xuyên cung cấp nội dung vi phạm, nền tảng không chỉ cần gỡ nội dung mà còn phải xem xét ngừng cơ chế kiếm tiền và hạn chế đề xuất nội dung trong một thời gian tương ứng với mức độ vi phạm.
Quan trọng hơn, việc này phải áp dụng với cả hệ sinh thái xung quanh một người có ảnh hưởng.
Nếu tài khoản chính bị khóa nhưng hàng chục tài khoản vệ tinh tiếp tục cắt lại video cũ để kiếm tiền thì nội dung độc hại vẫn tiếp tục được tái sản xuất.
Thực tế này cũng đã được các chuyên gia cảnh báo. Sau khi một chủ kênh bị xử lý, hàng nghìn video cũ vẫn có thể tồn tại, được cắt ghép và đăng lại trên Shorts, Reels hay TikTok, tiếp tục tạo lượt xem và doanh thu.
Thuật toán không tự nhiên tạo ra "giang hồ mạng"
Một công cụ khác cũng đáng được sử dụng mạnh hơn là trách nhiệm của thị trường quảng cáo. Luật sửa đổi luật Quảng cáo có hiệu lực từ ngày 1-1-2026 đã quy định rõ trách nhiệm của người có ảnh hưởng khi quảng cáo.
Người quảng cáo và các chủ thể tham gia quảng cáo trên mạng cũng không được hợp tác quảng cáo với tài khoản, kênh nội dung hoặc trang mạng xã hội đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền công khai thông báo vi phạm pháp luật. Đây là một cơ chế rất đáng chú ý.
Nếu danh sách những tài khoản vi phạm được công khai minh bạch, dễ tra cứu và được liên thông với các nền tảng quảng cáo, doanh nghiệp, nhãn hàng thì một người có thể vẫn nổi tiếng nhưng sự nổi tiếng ấy không còn dễ dàng chuyển hóa thành tiền.
Khi đó thị trường tự tạo thêm một lớp kiểm soát. Nhãn hàng sẽ phải cân nhắc trước khi bỏ tiền quảng cáo cho một nhân vật thường xuyên vi phạm. Nền tảng quảng cáo cũng phải biết dòng tiền của mình đang chảy đến đâu.
Người nổi tiếng trên mạng hiểu rằng mỗi lần vượt qua ranh giới pháp luật không chỉ đối diện với một quyết định xử phạt mà còn có thể mất khả năng kiếm tiền lâu dài.
Cuối cùng vẫn phải nói đến trách nhiệm của người xem. Thuật toán không tự nhiên tạo ra một "giang hồ mạng". Nó khuếch đại thứ mà hàng triệu người đang xem, bình luận và chia sẻ.
Điều đáng tiếc là trên mạng xã hội, ngay cả một bình luận phẫn nộ cũng có thể trở thành tín hiệu cho thấy nội dung đang thu hút sự chú ý. Chúng ta vào xem để phản đối nhưng đôi khi chính lượt xem ấy lại giúp video được lan truyền rộng hơn.
Tuy nhiên sẽ không công bằng nếu đẩy toàn bộ trách nhiệm về phía người dùng. Người xem chỉ là một mắt xích. Nền tảng thiết kế thuật toán, người sáng tạo sản xuất nội dung, nhãn hàng cung cấp dòng tiền và cơ quan quản lý đặt ra giới hạn pháp luật. Vì thế trách nhiệm cũng phải được phân bổ cho tất cả những chủ thể ấy.
Xem xét trách nhiệm hình sự luôn là công cụ cuối cùng. Đợi đến khi một người nổi tiếng trên mạng bị khởi tố mới can thiệp nghĩa là nhiều khi thương hiệu của họ đã được xây dựng trong nhiều năm, có hàng triệu người theo dõi và đã tạo ra ảnh hưởng xã hội rất lớn. Một môi trường mạng lành mạnh hơn phải được xây từ trước thời điểm ấy.
Không cần cấm một người trở nên nổi tiếng. Cũng không thể yêu cầu tất cả mọi người trên mạng đều nói năng và hành xử theo một khuôn mẫu giống nhau. Nhưng cần thiết lập một nguyên tắc rất rõ ràng, đó là sự nổi tiếng được tạo ra từ hành vi vi phạm pháp luật không thể tiếp tục được thuật toán khuếch đại, được quảng cáo tài trợ và được chuyển hóa thành lợi nhuận.
Theo Luật sư Hoàng Hà (TNO)
