(GLO)- Nằm trong khu vực cư trú của người Jrai Hdrung, vùng đất Bàu Cạn ngày nay vốn được gọi là Ia Puch-tên một con suối lớn trong vùng.
Năm 1923, Công ty Nông nghiệp chè và cà phê tỉnh Kon Tum-An Nam (Compagnie Agricole Des Thés et cafés de Kon Tum-Annam, viết tắt là CATECKA) được thành lập. Nhân dân trong vùng gọi là đồn điền Ia Púch vì ở bên dòng Ia Puch-theo cách gọi của người Jrai, hay còn gọi là đồn điền Bàu Cạn-theo cách gọi của người Việt ở miền Nam Trung bộ. Lâu dần, Bàu Cạn trở thành cái tên không chỉ gắn với đồn điền chè, mà còn là địa danh chỉ cả vùng đất quanh đó.
Thác Bàu Cạn. Ảnh: Mai Hùng
Sở dĩ có tên Bàu Cạn là vì trong khu vực đất đai mà các nhà thực dân bao chiếm có một chỗ trũng, đọng nước vào mùa mưa, có diện tích mặt nước khoảng 3 ha (nằm cách phía Tây Công ty Chè Bàu Cạn hiện nay hơn 1 km), được thể hiện trên bản đồ của đồn điền là marais à sec. Khi người Pháp lập đồn điền, khu nhà tạm của quản lý và công nhân được cất ở gần đây. Trước năm 1960, bàu luôn có nước. Khoảng tháng 1 hoặc tháng 2 hàng năm thì nước trong bàu cạn dần nhưng không khô hẳn, người dân địa phương thường đến đây để bắt ếch, nhái… Sau năm 1960 bàu bắt đầu cạn khô hàng năm. Khoảng thời gian từ năm 1960 đến 1963 thì bàu khô hẳn, không còn nước nên chết tên “Bàu Cạn”.
Năm 1929, ngoài chủ đồn điền và bộ máy giúp việc, đồn điền Bàu Cạn được chủ chia làm 3 phân khu mà công nhân quen gọi là “sở”: phân khu 1 (còn gọi là sở số 1 hay Bàu Cạn); phân khu 2 (còn gọi là sở số 2 hay Thông Phương), phân khu 3 (còn gọi là sở số 3-Nước Đổ). Đồn điền Bàu Cạn được chủ người Pháp khai thác đến ngày giải phóng.
Sau ngày Gia Lai giải phóng (tháng 3-1975), Ty Nông nghiệp tịch thu đồn điền chè Bàu Cạn để xây dựng thành nông trường quốc doanh và vẫn tiếp tục sản xuất kinh doanh cây chè. Ngày 1-10-1975, Nông trường quốc doanh Chè Bàu Cạn được thành lập trên cơ sở đồn điền Bàu Cạn cũ. Hầu hết diện tích của nông trường nằm trên địa bàn xã Thăng Hưng, huyện Chư Prông và một phần thuộc xã Gào (thuộc thị xã Pleiku).
Theo Quyết định số 783/QĐ-UB, ngày 26-7-1996, về việc đổi tên doanh nghiệp nhà nước, Nông trường Chè Bàu Cạn được đổi tên thành Xí nghiệp Nông-Công nghiệp Chè Bàu Cạn.
Ngày 21-8-1998 theo Nghị định số 65/1998/NĐ-CP của Chính phủ, xã Bàu Cạn được tái lập trên cơ sở điều chỉnh 1.300 ha diện tích tự nhiên và 2.900 nhân khẩu của xã Ia Phìn; 1.400 ha diện tích tự nhiên và 900 nhân khẩu của xã Thăng Hưng. Xí nghiệp Nông-Công nghiệp Chè Bàu Cạn thuộc xã cùng tên.
Ngày 26-5-2006, theo đề án sắp xếp, đổi mới nông-lâm trường quốc doanh thuộc UBND tỉnh Gia Lai, Xí nghiệp Nông-Công nghiệp Chè Bàu Cạn được chuyển đổi thành Công ty Chè Bàu Cạn.
Theo quyết định ngày 23-8-2010 của UBND tỉnh, Công ty Chè Bàu Cạn được chuyển đổi thành Công ty TNHH một thành viên Chè Bàu Cạn. Năm 2016, Công ty này được cổ phần hóa thành Công ty cổ phần Chè Bàu Cạn. Toàn bộ diện tích đất đai của Công ty thuộc địa bàn xã Bàu Cạn. Trụ sở Công ty đặt tại thôn Đoàn Kết, Km 188, quốc lộ 19, cách trung tâm TP. Pleiku 18 km.
Ngày nay, địa danh Bàu Cạn với thương hiệu trà CATECKA nổi tiếng vẫn là một địa chỉ được nhiều người quan tâm.
(GLO)- Xuôi theo quốc lộ 19 về Quy Nhơn, bước vào địa phận thị xã An Khê là bắt gặp Chợ Đồn nằm ngay phía bên trái đường. Khu chợ này đã có tên tuổi từ đầu thế kỷ XX, đến nay vẫn tồn tại và phát triển. Nhưng rất ít người biết nó đã hình thành và hoạt động như thế nào sau những biến đổi của thời gian.
(GLO)- Trong 9 năm kháng chiến chống thực dân Pháp, đã có rất nhiều ca khúc cách mạng ra đời, cổ vũ kịp thời lớp lớp thanh niên lên đường đi kháng chiến.
(GLO)- Chư Sê là tên của dãy núi ngăn cách cao nguyên Pleiku với vùng trũng Cheo Reo (Ayun Pa) theo chiều Bắc Nam. Trên thực tế, người ta biết đến địa danh Chư Sê nhiều còn bởi nó cũng là tên của một đường đèo dài 3 km trên quốc lộ 25, cắt ngang dãy núi này.
(GLO)- Tại Phòng Văn hóa-Thông tin thị xã An Khê hiện đang lưu giữ một bài thơ viết về người Bí thư chi bộ đầu tiên của An Khê: Liệt sĩ Đỗ Trạc, hy sinh ngày 7-3-1947. Trước đó, ông bị thực dân Pháp bắt, tra tấn 7 ngày 7 đêm. Không khuất phục được ông, chúng đã hèn hạ xử bắn ông tại sân vận động An Khê rồi chặt thành 3 khúc. Cảm động trước khí tiết của ông, một tác giả có tên Huỳnh Trung Tín đã có bài thơ “Đầu sóng hiên ngang“:
(GLO)- Từ chỗ chỉ có 2 dân tộc tại chỗ là Bahnar và Jrai, kết quả điều tra dân số và nhà ở năm 2009 cho biết, trên địa bàn Gia Lai thời điểm đó có đến 38 dân tộc cùng chung sống. Những dân tộc có mặt ở Gia Lai muộn đều có những lý do riêng để chọn vùng đất này làm quê hương thứ hai, trong đó có cộng đồng người Tày và người Nùng ở xã Tơ Tung, huyện Kbang.
(GLO)- Trong sử liệu về cách mạng Việt Nam có nhắc đến vai trò của các “Chiến sĩ quốc tế-Việt Nam mới“ trong kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược (1946-1954). Đó là những người châu Âu, châu Á, châu Phi, từng là sĩ quan, binh lính viễn chinh xâm lược Việt Nam, sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945 đã tình nguyện gia nhập Quân đội nhân dân Việt Nam, tham gia huấn luyện, chiến đấu chống Pháp, được Bác Hồ gọi là người “Việt Nam mới“.
(GLO)- Trong các địa danh quen thuộc ở Gia Lai, có lẽ không địa danh nào được sử dụng cho nhiều không gian khác nhau, ở những thời điểm lịch sử khác nhau như Đak Đoa. Điều này, làm cho những người ở Gia Lai (hay tỉnh Pleiku thời kỳ trước giải phóng) sẽ hình dung ra những vùng đất riêng khi nhắc đến Đak Đoa.
(GLO)- Trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược của Gia Lai nói chung, của An Khê nói riêng có một trận đánh được Lịch sử Đảng bộ tỉnh Gia Lai ghi nhận: trận công đồn Tú Thủy (thuộc huyện An Khê) tháng 3-1947. Đây là trận phản công quy mô lớn đầu tiên trên chiến trường Gia Lai kể từ khi quân Pháp tái chiếm Tây Nguyên năm 1946.
(GLO)- Bên cạnh bộ phận cư dân tại chỗ là người Bahnar, Jrai, một bộ phận người Kinh (Việt) cũng có mặt ở Gia Lai khá sớm. Trong nửa cuối thế kỷ XX, trên địa bàn tỉnh đã có một bộ phận cư dân rất lớn, thuộc nhiều dân tộc khác nhau, từ những nơi khác đến lập nghiệp. Trong số này, có nhóm người Hmông (đồng bào tự nhận là người Mông) cư trú thành các làng riêng, tại xã Ya Hội (huyện Đak Pơ).
(GLO)- Làng Mook Đen, xã Ia Dom (huyện Đức Cơ) là một làng biên giới giáp với Vương quốc Campuchia. Nơi đây ẩn chứa nhiều “trầm tích“ của lịch sử qua các cuộc chiến tranh. Trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược, Mook Đen nằm trên phòng tuyến Chư Ty-Oyadav, mặt trận Tây Gia Lai năm 1946.
(GLO)- Những thập niên gần đây, cái tên Tơ Tung đã dần trở nên quen thuộc với đồng bào các dân tộc tỉnh Gia Lai và du khách quan tâm đến Tây Nguyên, bởi nơi ấy có di tích Làng kháng chiến Stơr-quê hương anh hùng Núp-những tên đất, tên người sớm nổi tiếng cùng tiểu thuyết “Đất nước đứng lên“ của nhà văn Nguyên Ngọc; có làng Leng Tơpung với những đội cồng chiêng đủ các thế hệ, giới tính… rất đặc biệt của Tây Nguyên.
(GLO)- Nơi chúng tôi muốn nói đến là vùng đất ở phía Đông Bắc xã Sơn Lang, huyện Kbang. Gần đây, chốn xa xôi cách trở này rất “hút“ người và trở thành một địa danh “hot“ bởi có nhiều thác-rừng hùng vĩ, một điểm đến tiềm năng của du lịch Gia Lai. Thế nhưng trên thực tế, việc đọc và viết địa danh này như thế nào hẳn đã từng làm không ít người lúng túng.
(GLO)- Sản vật Tây Nguyên nói chung, Gia Lai nói riêng có thể nói là rất nhiều, cả xưa và nay. Nhưng trong phạm vi bài viết này chỉ xin nói về sản vật tự nhiên của Gia Lai. Những sản vật này là gì và nay còn gì?
(GLO)- Đến Gia Lai, nhiều người thường đặt câu hỏi “tại sao“ khi thấy 2 địa danh rất Việt là Hà Đông, Hà Tây lại nằm trong một khu vực hầu như chỉ có người Bahnar sinh sống.
Trong lịch sử, Lý Anh Tông chính là vị vua Việt đầu tiên tuần thú biển Đông, xem xét tình hình để có phương sách bảo vệ chủ quyền trên vùng biển đảo rộng lớn.
(GLO)- Đã là dân Phố núi thì hầu như ai cũng đã một lần đặt chân đến Công viên Diên Hồng, bởi đây là nơi giải trí công cộng, lại nằm ngay trung tâm TP. Pleiku. Công viên có diện tích 12,3 ha, trong đó diện tích mặt nước là 2,7 ha với 2 hồ nước. Nơi đây có nhà hàng, khách sạn, có các khu vui chơi, khu thể thao, vườn hoa cây cảnh và chuồng thú, có mặt hồ vui chơi đạp vịt, chèo thuyền, phía trên là chiếc cầu treo bắc ngang tạo điểm nhấn thú vị…
(GLO)- Lần lữa đôi lần, mới đây tôi cũng đến thăm Bảo tàng Cổ vật (trực thuộc Bảo tàng tỉnh Gia Lai). Thăm rồi lại muốn giới thiệu thêm cho nhiều người biết. Băn khoăn vì, gần trọn buổi sáng hôm ấy mà chỉ có mình tôi với sự nhiệt tình đến du dương của cô thuyết minh viên Nguyễn An. An giải thích rằng, khách đến tham quan phần lớn là đi theo đoàn, cá nhân thì cũng… lai rai. Với tôi, bảo tàng này là độc nhất vô nhị: bảo tàng trong một ngôi chùa và chùa trong bảo tàng, nằm ngay giữa trung tâm TP. Pleiku.
(GLO)- Lệ Chí, Lệ Cần là những địa danh được người dân Pleiku biết đến nhiều, gắn với một đặc sản mang tên khoai lang Lệ Cần. Đây là những địa danh được hình thành khá sớm ở Gia Lai.
