“Báu vật sống” của làng Mrông Yố 1
Đến làng Mrông Yố 1 (xã Ia Phí) hỏi thăm già làng Rơ Châm Nha thì từ già đến trẻ ai cũng biết và quý trọng bởi ông là “báu vật sống” của làng. Không chỉ làm rất tốt vai trò hòa giải những mâu thuẫn, mang lại sự bình yên cho làng, già Nha còn là người kể khan (hát kể sử thi) rất hay.
Trong căn nhà nhỏ của già Nha treo đầy bằng khen, giấy khen ghi nhận cống hiến của ông đối với sự phát triển buôn làng.
Ở tuổi ngoài 80, già Nha vẫn còn nhanh nhẹn, hoạt bát, nhớ rõ những bài khan nghe từ khi còn bé.
Già Nha chia sẻ: “Tôi biết kể khan cũng nhờ học từ ông bà, cha mẹ và những người lớn tuổi trong làng.
Tuổi thơ của tôi lớn lên từ những làn điệu dân ca, những đêm kể khan của ông bà, cha mẹ bên đống lửa bập bùng nơi nhà sàn.
Lúc buồn ngủ thì gục trên vai mẹ, sáng sớm thức dậy vẫn còn nghe tiếng kể khan… Qua bao mùa rẫy, tiếng kể khan như thấm vào máu thịt, không thể nào quên.
Giờ cao tuổi, sức yếu nhưng mỗi khi kể khan, tôi vẫn không biết mệt, nhất là khi kể cho lớp trẻ, với mong muốn các cháu biết được, hiểu được cái hay của ông bà truyền lại”.
Theo già Nha, muốn kể khan phải có trí nhớ tốt, có trí tưởng tượng phong phú, biết ứng biến, thể hiện được thần thái của từng nhân vật trong truyện kể. Tùy vào người kể mà câu chuyện có thể có một số chi tiết khác đi dù nội dung vẫn không đổi.
Với trí nhớ tốt nên già Nha thuộc rất nhiều truyện từ ngắn đến dài. Những buổi ông kể khan, già, trẻ, gái, trai đều chăm chú lắng nghe. Những sử thi như Rok và Set, Bya hang Jông (Công chúa và hoàng tử), Pơ pai hang Amông (Thỏ và Hổ), Pơ pai (Con thỏ)… thu hút dân làng qua cách kể truyền cảm, sống động của già. Nhiều lúc cao hứng, già vừa đánh đàn k'ni vừa kể khan liên tục nhiều giờ đồng hồ.
Theo bà Rơ Châm HKen - Phó Chánh Văn phòng Đảng ủy xã Ia Phí, không chỉ biết kể khan, già Nha còn hát dân ca rất hay, biết chơi và chế tác nhiều loại nhạc cụ dân tộc như k'ni, t’rưng, bró, klông pút, ting ning... Hơn 30 năm làm già làng, ông đã đóng góp tích cực xây dựng đời sống văn hóa, giữ gìn bình yên làng Mrông Yố 1.
Những “ngọn lửa sáng” ở vùng biên
Tại xã biên giới Ia Dom, nhiều già làng vẫn đang lặng lẽ cống hiến cho sự yên vui, no ấm của đồng bào. Tiêu biểu như già Rơ Châm Tích (SN 1946, làng Mook Đen 1) và già Siu Deo (SN 1958, làng Mook Đen 2) - những tấm gương giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân và góp phần bảo vệ vững chắc chủ quyền của Tổ quốc.
Già Rơ Châm Tích thời trai trẻ là người lính Cụ Hồ kiên trung, đã được tặng nhiều huân, huy chương cao quý. Trong thời bình, ông trở thành điểm tựa tin cậy của bà con làng Mook Đen 1 - ngôi làng đồng bào dân tộc thiểu số nơi biên giới.
80 tuổi, già Tích vẫn cần mẫn đan gùi hằng ngày, tham gia truyền dạy và biểu diễn cồng chiêng; nhắc nhở con cháu cùng chung tay giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc. Với ông, giữ gìn bản sắc văn hóa không phải là điều to tát mà bắt đầu từ những việc gần gũi nhất trong đời sống.
“Để vận động bà con thay đổi nếp nghĩ, cách làm thì trước hết, bản thân mình phải làm đúng, làm hay. Từ đó, Mình tuyên truyền, vận động người dân xóa bỏ các tập tục lạc hậu; chấp hành tốt chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước, chung tay xây dựng đời sống văn hóa, văn minh, giữ gìn bình yên buôn làng” - già Tích bộc bạch.
Tương tự, ông Siu Deo đã được bà con tín nhiệm bầu làm già làng Mook Đen 2 gần 20 năm qua. Dù điều kiện xã biên giới còn nhiều khó khăn nhưng ông vẫn luôn tận tụy vận động bà con duy trì các lễ hội truyền thống, giữ gìn di sản văn hóa cồng chiêng, nghề đan đát, trang phục truyền thống và phong tục tốt đẹp của người Jrai.
Trong những buổi họp làng hay lễ hội, già Siu Deo thường lồng ghép kể lại các câu chuyện về nguồn cội, nghi lễ, luật tục của làng, nhắc nhở con cháu về cách cư xử theo nếp xưa tốt đẹp của ông bà.
Già cũng thường căn dặn thế hệ trẻ: “Học cái mới để theo kịp nhịp sống phát triển hôm nay nhưng cũng phải gìn giữ và phát huy những nét đẹp trong bản sắc văn hóa truyền thống để làm gốc rễ”.
Theo ông Nguyễn Đình Tiến - Phó Chủ tịch UBND xã Ia Dom, già Rơ Châm Tích và già Siu Deo là điển hình trong phong trào dân vận khéo, xây dựng nông thôn mới và là tấm gương sáng trong việc phối hợp với các lực lượng chức năng bảo vệ vững chắc vùng biên giới.
Hai già còn am hiểu và luôn tâm huyết bảo tồn, phát huy văn hóa truyền thống. “Với những đóng góp bền bỉ, thầm lặng, hai già đã được Trung ương và địa phương tặng nhiều bằng khen, giấy khen trong các phong trào thi đua” - ông Tiến cho biết.
