Sau chiến thắng Kỷ Dậu 1789 - trận đại phá quân Thanh vang dội - đất nước bước vào thời khắc đổi mới và kiến tạo. Trong bối cảnh xã hội Đàng Ngoài còn ngổn ngang sau nhiều thập niên binh đao, vua Quang Trung hiểu rằng muốn dựng lại cơ đồ, trước hết phải nắm rõ dân số, hồi phục sản xuất và tái lập trật tự.
Chính trong nhu cầu đó, những chính sách về điều tra dân số và cấp thẻ tín bài đã ra đời, trở thành một trong những cải cách hành chính sáng tạo nhất của triều Tây Sơn.
Những cuộc kiểm kê dân số
Theo Giáo sư sử học người Mỹ George Dutton trong tác phẩm Cuộc nổi dậy của nhà Tây Sơn, tháng 4-1789 - chỉ ít lâu sau chiến thắng Kỷ Dậu - nhà vua đã cho rà soát, điều chỉnh lại toàn bộ sổ bộ dân số ở Đàng Ngoài. Công việc tưởng như đơn thuần hành chính ấy thực ra là bước mở đầu cho một cuộc kiểm kê dân số quy mô lớn.
Mục tiêu của vua Quang Trung được tác giả George Dutton lý giải khá rõ: đưa dân chúng trở lại nơi cư trú cũ, ổn định cuộc sống, phục hồi sản xuất nông nghiệp và xây dựng một bộ máy quản lý hiệu quả sau chiến tranh.
Khi dân cư ly tán, đồng ruộng bỏ hoang, thì việc thu thuế lẫn tuyển binh đều rối loạn. Chỉ khi “biết dân, nắm dân”, nhà nước mới có thể tổ chức lại nguồn lực quốc gia.
Lời kêu gọi của vua Quang Trung gửi xuống các xã trưởng, thôn trưởng thời ấy rất cụ thể: kiểm kê nhân khẩu và đất đai từng nhà, từng hộ, ghi vào sổ bộ làng rồi báo lên chính quyền Tây Sơn.
Những người rời quê trong loạn lạc được khuyến khích trở về, tiếp tục canh tác trên ruộng cũ. Đó không chỉ là biện pháp hành chính mà còn là chiến lược phục hồi nông nghiệp - nền tảng của quốc gia thời phong kiến.
Những ghi chép này cũng được đối chiếu trong sách Lê quý dật sử của danh sĩ Bùi Dương Lịch (1757-1818), chứng tỏ cuộc điều tra dân số thời Tây Sơn không phải giai thoại mà là sự thật lịch sử được nhiều nguồn xác nhận.
Đến năm 1792, ít lâu trước khi băng hà, vua Quang Trung tiếp tục ban lệnh thực hiện một cuộc tổng kiểm kê dân số mang tính hệ thống hơn. Ông thẳng thắn thừa nhận rằng các cuộc kiểm kê trước “chưa đầy đủ”, yêu cầu các quan lại phải tổ chức lại từ đầu, bảo đảm sự nghiêm túc và chính xác.
Một giáo sĩ đương thời mô tả rằng cuộc kiểm kê này bao phủ mọi người từ 9-70 tuổi và dữ liệu thu được dùng cho cả việc thu thuế lẫn nghĩa vụ quân sự.
Cuộc điều tra dân số cuối cùng của nhà Tây Sơn diễn ra vào năm 1801, dưới triều Nguyễn Quang Toản. Việc kiểm kê này là một phần trong công cuộc tái cơ cấu rộng lớn hơn được nhà Tây Sơn tiến hành.
Cùng với việc điều tra dân số, chính quyền Tây Sơn cũng tiến hành phân loại dân chúng theo tuổi tác, tiếp tục một việc làm mà các triều đại trước đã thực hiện nhưng được hệ thống hóa rõ ràng hơn.
Theo đó, dân chúng được phân theo các loại: Vị cập (từ 9-17 tuổi), Tráng hạng (từ 18-55 tuổi), Lão hạng (từ 56-60 tuổi), Lão nhiêu (từ 61 trở lên).
Những phân loại này cho phép triều đình hoạch định nghĩa vụ, thuế má và tuyển binh một cách khoa học - điều hiếm thấy trong những giai đoạn rối ren trước đó.
Thẻ tín bài - Một bước tiến vượt thời đại
Nếu việc kiểm kê dân số là nền tảng, thì hệ thống thẻ tín bài (tương tự như thẻ căn cước ngày nay) của nhà Tây Sơn là bước nhảy vọt vượt trước nhiều triều đại phong kiến.
Theo GS. George Dutton, sau khi thống kê dân số, chính quyền Tây Sơn bắt đầu cấp thẻ tín bài cho toàn dân và cả khách vãng lai. Với khách đi đường, thẻ tín bài gần như là “giấy thông hành”, muốn đi lại trong nước đều phải mang theo và ghi danh tại các điểm hành chính khi đi ngang qua làng xã.
Từ đó, tạo ra một phương cách giúp quy định việc đi lại trong nước cũng như thu thập các số liệu về dân số.
Còn với người dân, mỗi người được cấp một thẻ tín bài, trên đó có khắc 4 chữ “Thiên hạ Đại tín” và một con dấu chính thức. Theo tác giả Geogre Dutton, trên thẻ có ghi tên họ, lai lịch và dấu chỉ tay ngón cái của bàn tay trái của người đeo thẻ.
Khi đi ra ngoài, người dân phải luôn mang theo tín bài và nếu xảy ra trường hợp xét hỏi, thì họ phải lấy ra trình. Việc trên thẻ tín bài có in dấu chỉ tay ngón cái bên trái là một chi tiết mang tính nhận dạng cá nhân rất sớm trong lịch sử Việt Nam.
GS George Dutton đánh giá “Hệ thống thẻ tín bài là một sự đổi mới của nhà Tây Sơn, chưa từng có trong tiền lệ lịch sử Việt Nam”. Điều đó cho thấy tư duy hiện đại và khả năng quản trị xã hội rất sáng tạo của vua Quang Trung.
Theo sách Tây Sơn thuật lược, một cuốn tùng thư của tác giả vô danh, tóm tắt các sự kiện dưới triều đại Tây Sơn, thì chính sách thẻ tín bài đã được phác họa bởi Ngô Thì Nhậm, một danh sĩ và là cố vấn của vua Quang Trung.
Tiếc thay, sau khi vua Quang Trung qua đời, vua Cảnh Thịnh đã bãi bỏ hệ thống thẻ tín bài, một phần vì chưa nhận được sự đồng thuận cao của người dân, một phần vì triều đình lâm vào giai đoạn khó khăn.
Ngắn ngủi nhưng sâu đậm
Tác phẩm của George Dutton dựa trên nhiều tư liệu từ Việt Nam, châu Âu, văn khố giáo sĩ, các nguồn biên niên sử triều Nguyễn, đã đưa ra một cái nhìn tương đối toàn diện về cải cách quản trị của nhà Tây Sơn.
Dù cách đánh giá của George Dutton đôi lúc phản ánh góc nhìn phương Tây nhưng các tư liệu ông đưa ra vẫn rất có giá trị trong việc tái hiện thời kỳ đặc biệt này của lịch sử Việt Nam.
Các chính sách hộ khẩu, phân loại dân cư, hay thẻ tín bài thời Tây Sơn, dù từng khiến một bộ phận dân chúng lo ngại vì liên quan đến thuế má, binh dịch, nhưng nhìn trong tổng thể, đó là những bước đi mạnh mẽ để phục hồi quốc gia sau chiến tranh.
Sự mạch lạc và tầm nhìn của các biện pháp này cho thấy vua Quang Trung không chỉ là vị anh hùng bách chiến bách thắng trên chiến trận, mà còn là một nhà quản trị quốc gia có tư duy vượt thời đại.
Trong dòng chảy lịch sử, triều Tây Sơn tồn tại chưa đầy ba thập niên, như ánh chớp rực sáng trên bầu trời đất Việt. Nhưng trong khoảng thời gian ngắn ngủi ấy, họ đã để lại những cải cách hành chính mà đến nay nhìn lại, vẫn thấy tính khoa học và hiện đại đáng kinh ngạc.
