Ngậm ngùi mộ tướng Tây Sơn!

Băng trong cái nắng tháng 5 rát bỏng, tôi cùng  anh Nguyễn Văn Nhật-Phó Chủ tịch UBND P. Thanh Hà, TP Hội An (tỉnh Quảng Nam) đến  cồn cát ông Đô, khối phố An Bang để tận mắt nhìn ngôi mộ của tướng nhà Tây Sơn được phát hiện khá muộn. Sau việc phát hiện ra ngôi mộ này có nhiều điều bàn tán rồi cũng  được kết luận đây là ngôi mộ của Đại đô đốc Nguyễn Đức Lễ, triều Tây Sơn. Đến nay vẫn chưa có ai biết một cách tỏ tường về cuộc đời, sự nghiệp, thời gian... tướng quân Nguyễn Đức Lễ phò nhà Tây Sơn, song căn cứ vào tài liệu thu thập được, các nhà nghiên cứu cũng như cơ quan bảo tồn di sản văn hóa đã khẳng định đây là mộ của một vị tướng trong đội binh Tây Sơn.

 

Phó chủ tịch UBND P. Thanh Hà Nguyễn Văn Nhật bên ngôi mộ Đại đô đốc triều Tây Sơn Nguyễn Đức Lễ.
Phó chủ tịch UBND P. Thanh Hà Nguyễn Văn Nhật bên ngôi mộ Đại đô đốc triều Tây Sơn Nguyễn Đức Lễ.



Xin được sơ lược lại việc tìm thấy ngôi mộ này: Tháng 4-2009, UBND TP Hội An quyết định di dời mồ mả tại trảng cát cồn ông Đô, P. Thanh Hà để lấy mặt bằng xây dựng cụm công nghiệp, dịch vụ và chuyển các cơ sở sản xuất trong trung tâm TP về đây hoạt động để giảm thiểu sự tác động môi trường đối với phố cổ. Trong lúc di dời thì con cháu tộc Nguyễn Đức (P. Thanh Hà) phát hiện một ngôi mộ bị cát vùi lấp hoàn toàn, chỉ lòi ra phần trên của tấm bia đá. Nhờ người giỏi chữ Hán đọc văn bia thì mới biết đây là mộ của một "ông lớn" thời xưa. Thế là nguồn tin này được báo cho Ban quản lý công trình và Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản văn hóa Hội An. Ngôi mộ bị thời gian tàn phá rất nặng nề, có hai tấm bia được dựng chồng lên nhau rồi tô vôi vữa làm áo bia. Tấm bên ngoài bằng đá cẩm thạch, khắc chữ Hán, hàng trên cùng có hai chữ "Đại Nam", hàng bên phải có các chữ "Tuế thứ Mậu Ngọ niên mạnh thu nguyệt cốc đán". Dòng chính giữa "Hiển tổ thụy hoằng cương trực lượng Nguyễn bá phủ chi mộ". Hàng bên trái "Đích tôn Đức Hóa, Thứ tôn Đức Thường phụng lập". Song, phía bên trong tấm bia đá cẩm thạch lại có một tấm bia khác nữa bằng đá sa thạch màu xám, bị sứt mẻ phần trên, nứt thành 4 mảnh nhưng vẫn nguyên khuôn mẫu, chữ  Hán khắc sâu, rõ  nên đọc rất dễ dàng. Hàng bên phải ghi "Tuế thứ Mậu Ngọ mạnh thu nguyệt cốc đán".  Hàng ở giữa "Ngự đạo Thị lân vệ Đại đô đốc tặng phong đặc tấn Phụ quốc Thượng tướng quân Phó Thống lãnh Nguyễn Quý Công mộ". Hàng bên trái "Hiếu nam Đức Hiên phụng lập". Cả hai tấm bia đều được lập năm Mậu Ngọ nhưng không ghi tên người nằm trong nấm mộ là ai, tấm bên trong chỉ ghi tên thụy và chức vụ. Những người lập bia cũng chỉ ghi tên lót, tên thật (Đức Hiên, Đức Hóa, Đức Thường) chứ không ghi họ.

Để xác định người nằm dưới nấm mộ cổ này, con cháu tộc Nguyễn Đức và cơ quan chức năng của TP Hội An đã đối chiếu 3 bộ gia phả đang được lưu giữ tại nhà thờ tộc Nguyễn Đức ở làng Thanh Hà. Cả 3 bộ gia phả này còn nguyên vẹn, được lập vào các năm Cảnh Thịnh thứ 4, Gia Long thứ 16 và Tự Đức thứ 34, qua đó đã phát hiện ông Đức Hiên, tức Nguyễn Đức Hiên là thân phụ của ông Đức Hóa và Đức Thường, ông Đức Hiên là con trai của ông Nguyễn Đức Lễ. Cũng qua tra cứu gia phả, được biết ông Nguyễn Đức Lễ thuộc chi thứ nhất của tộc Nguyễn Đức ở tại đây, là con thứ ba của ông Nguyễn Đức Tường. Ông Nguyễn Đức Lễ có hai người vợ là Nguyễn Thị Trung và Phạm Thị Huệ.

Còn theo lời truyền khẩu từ nhiều đời ở làng Thanh Hà thì tộc Nguyễn Đức có người làm tướng to của triều Tây Sơn, đó chính là ông Nguyễn Đức Lễ. Ông qua đời ở Huế được đưa về an táng tại quê nhà. Ngày xưa, khuôn viên mộ của ông khá rộng lớn. Sau khi Nguyễn Ánh lật đổ được nhà Tây Sơn và lên ngai vàng vào năm 1802, vì sợ sự trả thù tàn bạo của Gia Long, con cháu tộc Nguyễn Đức đã phá dỡ một phần kiến trúc khuôn viên mộ để lấy vật liệu xây dựng nhà thờ, đồng thời "ngụy trang" thêm tấm bia mới áp bên ngoài, không ghi tên tuổi, chức tước gì để che mắt sự phát hiện của triều đình nhà Nguyễn. Căn cứ vào nội dung các văn bia cũng như việc tra cứu của các nhà nghiên cứu cho thấy chức "Đô đốc" và "Thống lãnh" là các chức quan võ của một số triều đại phong kiến Việt Nam, song dưới thời Tây Sơn nó được dùng khá phổ biến. Cũng qua khảo cứu, chức "Đại đô đốc" chỉ thấy dùng trong quân binh Tây Sơn. Binh lính nhà Tây Sơn được tổ chức thành 5 đạo, gồm: Tiền, Hậu, Trung, Tả, Hữu. Ngoài ra còn có một số đạo quân đặc biệt như Tả bật; Hữu bật; Ngũ chế, Càn thanh; Thiên cán; Thiên trường; Hổ đôn; Hổ hầu; Thị lân và Thị loan. Như vậy, Thị lân là tên gọi đội quân đặc biệt nhà Tây Sơn. Ông Nguyễn Đức Lễ là tướng của đạo quân đặc biệt Thị lân, bởi tấm bia bằng đá sa thạch đã khẳng định điều đó. Chắc có lẽ sinh thời làm quan có nhiều công trạng nên khi qua đời, ông được gia phong "Phụ quốc Thượng tướng quân Phó Thống lãnh". Việc phong chức tước cho những vị quan có công trạng sau khi qua đời  rất phổ biến ở các triều đại phong kiến.

Chính vì những căn cứ trên nên tháng 7-2009, ngôi mộ Đại đô đốc triều Tây Sơn Nguyễn Đức Lễ được UBND TP Hội An bổ sung vào danh mục di tích lịch sử văn hóa. Thế nhưng hơn thập niên trôi qua kể từ ngày phát hiện, ngôi mộ vẫn trong tình trạng hoang phế, rêu phong, tàn tạ như lúc ban đầu. Có chăng thì ai đó đã chêm thêm, kê lại một số viên gạch vỡ vụn mà thôi.

Nhìn ngôi mộ của ông, tôi không khỏi chạnh lòng, xót xa, thương cảm cuộc đời của vị tướng Tây Sơn. Anh Nguyễn Văn Nhật cho biết anh cũng nghe nói sắp tới TP Hội An sẽ đầu tư, tu bổ lại ngôi mộ nhưng không rõ thời gian. Tôi cũng thầm mong ngôi mộ này sớm được tôn tạo để giữ gìn lâu dài một di tích lịch sử và nét đẹp văn hóa của xứ sở, quê hương!

Theo THÁI MỸ (cadn)

Các tin khác

Uống nước nhớ nguồn

Uống nước nhớ nguồn

(GLO)- Mỗi độ tháng ba âm lịch, khi dòng người hành hương về Đền Hùng (tỉnh Phú Thọ) dâng hương tưởng niệm các Vua Hùng, một mạch nguồn thiêng liêng lại được đánh thức trong tâm thức người Việt.

Củng cố tinh thần đại đoàn kết, tạo nền tảng phát triển bền vững

Củng cố tinh thần đại đoàn kết, tạo nền tảng phát triển bền vững

(GLO)- Ở tỉnh Gia Lai hiện nay - vùng đất hội tụ nhiều tộc người và sắc thái văn hóa - việc phát huy giá trị tín ngưỡng thờ Quốc Tổ Hùng Vương trở thành sợi dây vô hình gắn kết cộng đồng, góp phần củng cố tinh thần đại đoàn kết, tạo nền tảng cho phát triển bền vững.

Gìn giữ giá trị văn hóa truyền thống từ trái bầu khô

Gìn giữ giá trị văn hóa truyền thống từ trái bầu khô

(GLO)- Chỉ là một vật dụng quen thuộc trong đời sống thường ngày, nhưng theo thời gian, những trái bầu khô đã trở thành một phần ký ức văn hóa, gắn với nếp sống, tập quán và tâm hồn của cộng đồng người Jrai, Bahnar.

Gìn giữ âm vang cồng chiêng, hơmon nơi đại ngàn

Những nghệ nhân nặng lòng với văn hóa truyền thống

(GLO)- Giữa nhịp sống hiện đại, không ít nghệ nhân ở Gia Lai vẫn lặng thầm gắn bó với công việc chỉnh chiêng, chế tác nhạc cụ truyền thống đến hát kể sử thi (hơmon). Họ không chỉ lưu giữ thanh âm và ký ức đại ngàn mà còn truyền dạy cho thế hệ trẻ bằng tất cả tâm huyết.

Nét đẹp cúng Quý xuân ở đình An Mỹ

Nét đẹp cúng Quý xuân ở đình An Mỹ

(GLO)- Cứ đến ngày 10 tháng 2 hàng năm, người dân phường An Phú (tỉnh Gia Lai) lại tổ chức Lễ cúng Đình làng An Mỹ. Đây là nét đẹp trong đời sống tín ngưỡng của người dân, thể hiện lòng biết ơn các bậc tiền hiền, hậu hiền khai hoang lập đất và cầu cho quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa.

Các thung lũng ở Quy Nhơn xưa

Các thung lũng ở Quy Nhơn xưa

(GLO)- Trong cuốn "Du ký Trung kỳ theo đường cái quan", Camille Paris - nhà khảo cổ người Pháp từng tham gia xây dựng đường điện báo tại Trung Kỳ giai đoạn 1885-1889 đã nhắc đến 2 thung lũng nổi tiếng của Quy Nhơn xưa: thung lũng Công và thung lũng Gà.

Nhơn Hải và nét văn hóa biển đặc sắc

Nhơn Hải và nét văn hóa biển đặc sắc

(GLO)- Từ ngày 29-3 đến 1-4 (tức ngày 11 đến 14-2 âm lịch), làng biển Nhơn Hải (phường Quy Nhơn Đông, tỉnh Gia Lai) rộn ràng bước vào mùa vui Lễ hội cầu ngư - sự kiện văn hóa truyền thống lớn nhất trong năm ở địa phương. 

Lễ cúng Quý Xuân tại tổ đình An Khê

Lễ cúng Quý Xuân tại tổ đình An Khê

(GLO)- Sáng 28-3 (tức mùng 10 tháng 2 âm lịch), tại đình An Khê (phường An Khê, tỉnh Gia Lai), Ban Nghi lễ đình tổ chức lễ cúng Quý Xuân trong không gian linh thiêng, rộn ràng tiếng chiêng, trống giữa tiết trời đẹp nhất của mùa xuân.

Di tích Plei Ơi chào đón du khách

Di tích Plei Ơi chào đón du khách

(GLO)- Khu di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia Plei Ơi - điểm đến mang giá trị tâm linh, lịch sử gắn với truyền thuyết Vua Lửa của đồng bào Jrai ở xã Chư A Thai - vừa được đầu tư đồng bộ, khang trang, sẵn sàng chào đón du khách trong Năm Du lịch quốc gia - Gia Lai 2026.

Đoàn xã Ia Dreh ra mắt Câu lạc bộ cồng chiêng thanh thiếu nhi

Đoàn xã Ia Dreh ra mắt Câu lạc bộ cồng chiêng thanh thiếu nhi

(GLO)- Ngày 26-3, Đoàn xã Ia Dreh (tỉnh Gia Lai) phối hợp với Trường THCS Ngô Quyền tổ chức ra mắt Câu lạc bộ (CLB) cồng chiêng thanh thiếu nhi, nhằm góp phần bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc, đồng thời tạo sân chơi lành mạnh cho học sinh.

Lặng lẽ tìm về ký ức nghề xưa

Lặng lẽ tìm về ký ức nghề xưa

(GLO)- Cuối năm 2025, cuốn sách Nghề dệt truyền thống tỉnh Bình Định (từ thế kỷ XIX đến nay) của ThS. Hoàng Bình ra mắt bạn đọc như một công trình biên khảo công phu về một nghề thủ công từng gắn bó mật thiết với đời sống người dân đất Võ.

Bộ chiêng của các thủ lĩnh Jrai trở thành bảo vật quốc gia

Bộ chiêng Kơ Đơ trở thành bảo vật quốc gia

(GLO)- Bộ cồng chiêng Kơ Đơ (niên đại đầu thế kỷ XX) vừa được công nhận là bảo vật quốc gia. Không chỉ là nhạc cụ cổ, chiêng Kơ Đơ còn là hiện vật gắn với những thủ lĩnh Jrai xưa, phản ánh cấu trúc xã hội, đời sống tín ngưỡng và nghệ thuật âm nhạc độc đáo của cư dân Tây Nguyên.

Những mùa xuân huy hoàng trên kinh thành

Những mùa xuân huy hoàng trên kinh thành Hoàng Đế

(GLO)- Thành Hoàng Đế thuộc huyện An Nhơn, tỉnh Bình Định (cũ) là di tích duy nhất còn lại của vương triều Tây Sơn. Đây là một công trình kiến trúc thành cổ khá đặc biệt, sau 6 lần khai quật khảo cổ phục vụ nghiên cứu và trùng tu, đến nay vẫn còn nhiều bí ẩn...

Tiếng vó ngựa trong từng thớ đá

Tiếng vó ngựa trong từng thớ đá

(GLO)- Xin được nói ngay - Tiếng vó ngựa trong từng thớ đá - là cách tôi nói văn vẻ về một góc trong nghệ thuật điêu khắc Chăm.

Giai thoại về ba con ngựa nổi tiếng trong lịch sử

Giai thoại về ba con ngựa nổi tiếng trong lịch sử

(GLO)- Trong dòng chảy lịch sử, không chỉ có những bậc anh hùng làm nên huyền thoại, mà còn có những chiến mã góp phần tạo nên kỳ tích. Trong những thời khắc sinh tử, có 3 con ngựa nổi tiếng đã đi vào sử sách như biểu tượng của lòng trung nghĩa và sức mạnh phi thường.

Chất thuần khiết nâng tầm thổ cẩm

Chất thuần khiết nâng tầm thổ cẩm

(GLO)- Với việc hợp chuẩn OCOP, nhiều sản phẩm thổ cẩm Bahnar, Jrai ở Gia Lai bắt đầu định vị được thương hiệu. Quá trình này có công rất lớn của nhiều phụ nữ, nghệ nhân đã dồn tâm huyết từng bước đưa thổ cẩm truyền thống ra thị trường.

Tiến sĩ Lê Quang Lâm cùng câu chuyện tù và Jrai

Tiến sĩ Lê Quang Lâm cùng câu chuyện tù và Jrai

(GLO)- Hiểu về văn hóa Tây Nguyên bắt đầu từ những hiện vật dân tộc học, đó cũng là một trong những cách tiếp cận của TS. Lê Quang Lâm (phường Diên Hồng, tỉnh Gia Lai) khi nghiên cứu về văn hóa của người Jrai. Trong hàng nghìn hiện vật mà ông dày công sưu tầm, có bộ sưu tập tù và Jrai độc đáo.

Gia Lai: Chung tay gìn giữ nghề dệt thổ cẩm

Gia Lai: Chung tay gìn giữ nghề dệt thổ cẩm

(GLO)- Trong những mái nhà sàn nơi buôn làng, tiếng khung cửi vẫn lặng lẽ vang lên như nhịp thở của ký ức. Nghề dệt thổ cẩm không chỉ làm ra những sản phẩm thủ công mà còn gìn giữ giá trị văn hóa của đồng bào qua bao thế hệ.

Suy nghĩ từ những lò gốm cổ

Suy nghĩ từ những lò gốm cổ dọc sông Côn

(GLO)- Dọc theo dòng sông Côn huyền thoại, tuyến giao thương quan trọng từng nối vùng cao nguyên với cửa biển Thị Nại, nếu không để ý kỹ, người ta rất dễ đi ngang qua những gò đất tưởng như bình thường. Nhưng dưới lớp đất trầm mặc ấy là dấu tích của một thời Champa rực rỡ.