Ôn lại truyền thống, giữ gìn bản sắc
Mừng chiến thắng là một nghi lễ lớn của đồng bào Bahnar, Jrai ở Tây Nguyên. Xưa kia, nghi lễ này được thực hiện để mừng chiến thắng của buôn làng trước kẻ thù.
Còn ngày nay, lễ mừng chiến thắng được tổ chức với ý nghĩa tạ ơn các vị thần đã che chở cho dân làng bình yên, mạnh khỏe, ấm no để xây dựng buôn làng, lao động sản xuất, chiến thắng thiên tai, dịch bệnh...
Làng Bẹk có 220 hộ với gần 925 nhân khẩu, trong đó, 75% là đồng bào Jrai. Hiện bà con nơi đây vẫn lưu giữ nhiều nét bản sắc truyền thống của dân tộc.
Trò chuyện trong niềm phấn chấn, ông Puih Nhen - người có uy tín của làng - cho hay: “Người dân làng Bẹk không quên lễ mừng chiến thắng đâu nhưng vì kinh tế khó khăn nên 20 năm qua không tổ chức được. Nay Nhà nước hỗ trợ mua con trâu, con heo để làm lễ cúng, chúng tôi rất vui mừng vì có dịp ôn lại truyền thống để con cháu biết và giữ gìn”.
Để phục dựng theo nguyên bản nghi lễ này, trước khi tổ chức, bà con trong làng tất bật chuẩn bị các khâu như: Mở rộng sân trước nhà rông, làm cây nêu (gơng) cao hơn 5 m trang trí hoa văn đặc trưng đẹp mắt.
Những chàng trai khỏe mạnh trong làng chọn một số cây gỗ thẳng, đẹp nhất để làm cây nêu, đồng thời vào rừng tìm những dây mây vàng bóng để bện thành sợi dây chắc chắn buộc trâu trong ngày lễ. Các cô gái phát huy sự khéo léo qua việc ủ rượu ghè, làm cơm lam, gà nướng…
Mở đầu nghi lễ thông linh, hội đồng già làng trang trọng tổ chức lễ cúng dựng cây nêu, đưa trâu vào cây nêu. Tiếp đó, chủ lễ là già làng Puih Gọc khấn mời các Yàng xuống nhận lễ vật và ban ơn. Vật hiến sinh của buổi lễ gồm 1 con trâu, 1 con heo, 2 con dê và 1 con gà trống.
Già làng vừa dùng lá ngăl (một loại lá rừng chuyên dùng trong các lễ cúng) vẩy rượu trong ghè ra xung quanh, vừa chậm rãi đọc lời khấn bằng tiếng Jrai, tạm dịch: “Hỡi Thần rừng, Thần nước và các vị thần linh thiêng của núi rừng Tây Nguyên! Hôm nay chúng con nguyện thành tâm dâng lễ vật hiến sinh, cầu xin Yàng cho mưa thuận gió hòa, dân làng mạnh khỏe, mùa màng bội thu. Ơi Yàng…”.
Hân hoan ngày hội buôn làng
Ngay sau lễ cúng, phần hội chính thức bắt đầu. Không khí trang nghiêm được thay thế bởi màn múa khiên đặc sắc do các chàng trai dũng mãnh thể hiện, trong tiếng chiêng tiếng cồng tấu lên rộn rã.
Những động tác dứt khoát, đẹp mắt với đao, khiên chính là lời khẳng định về tinh thần chiến binh trong vai trò bảo vệ buôn làng trước những khó khăn, thiên tai...
Vòng xoang dần mở rộng quanh cây nêu trước sân nhà rông với rực rỡ sắc màu lễ hội, trong niềm hân hoan của cộng đồng. Bày tỏ truyền thống hiếu khách của đồng bào Jrai, già làng mời gọi tất cả mọi người cùng thưởng thức các món ăn và uống rượu cần chung vui.
Là một thành viên đội xoang, chị Rơ Châm Huyền hào hứng bày tỏ trong lần đầu tiên tham gia lễ Mừng chiến thắng: “Mình và bà con háo hức chuẩn bị từ nhiều ngày nay. Thật vui khi được cùng cả làng góp mặt vào nghi lễ này để hiểu thêm về truyền thống của dân tộc mình”.
Một phong tục độc đáo của địa phương cũng được tiến hành tại nghi lễ, đó là bà con trong làng lần lượt ném gạo và dây rừng vào con trâu hiến sinh. Anh Puih Hróc - người dân làng Bẹk - lý giải: Việc này nhằm gửi gắm cầu mong vào con vật hiến tế cho Yàng.
Trong đó, gạo tượng trưng cho đời sống no đủ, mùa màng bội thu; dây rừng nhắc nhở người dân luôn luôn nhớ về nguồn cội, nhớ về mảnh đất nơi mình sinh ra.
Trong niềm hân hoan của ngày hội, tiếng cồng chiêng ngân vang mãi cho đến đêm khuya 30-3. Sáng sớm 31-3, nghi lễ chính thức kết thúc sau lễ ăn trâu. Bà Y Phương - Trưởng Phòng Trưng bày và Truyền thông (Bảo tàng Pleiku), người am hiểu văn hóa bản địa và đồng hành xuyên suốt cùng bà con làng Bẹk trong quá trình phục dựng nghi lễ - cho biết: Đối với cộng đồng dân tộc Jrai, lễ mừng chiến thắng vừa thể hiện tấm lòng thành của dân làng đối với các thần linh, đồng thời thể hiện tình đoàn kết, gắn bó giữa các thành viên, tạo nên sức mạnh của cộng đồng.
“Thông qua hoạt động phục dựng lễ mừng chiến thắng, chúng ta được nhìn lại một phần thực tế phong phú, đa dạng của các giá trị văn hóa truyền thống tiêu biểu của dân tộc Jrai, từ đó chung tay bảo tồn và phát huy, góp phần thiết thực xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc” - bà Y Phương nhận định.
