Ứng dụng công nghệ để lưu giữ kỹ thuật chỉnh chiêng
Người Bahnar vùng Kbang sở hữu một kho tàng di sản văn hóa phi vật thể đặc sắc, trong đó có kỹ thuật chỉnh chiêng. Tuy nhiên, kỹ thuật này đang đứng trước nguy cơ mai một do nhiều nguyên nhân: số nghệ nhân am hiểu kỹ thuật ngày càng ít, lớp trẻ thiếu hứng thú tiếp cận, môi trường truyền nghề bị thu hẹp…
Trước thực tế đó, 2 học sinh Trường THPT Lương Thế Vinh là Bùi Thành Luân (lớp 12A3) và Y Sơn Việt (lớp 10A2) đã ứng dụng các giải pháp ghi âm, ghi hình chất lượng cao, mô phỏng 3D, lưu trữ dữ liệu số, phân tích âm thanh bằng phần mềm và xây dựng thư viện số về kỹ thuật chỉnh chiêng… để góp phần lưu giữ chính xác kỹ thuật của các nghệ nhân, hỗ trợ việc truyền dạy hiệu quả hơn cho thế hệ trẻ.
Sau khi tiến hành khảo sát thực trạng kỹ thuật chỉnh chiêng và đề xuất, thử nghiệm các giải pháp ứng dụng công nghệ, nhóm học sinh nhận được sự đồng hành của các nghệ nhân lớn tuổi trong vùng.
“Chúng em tới tận nhà các nghệ nhân tìm hiểu và mô tả hệ thống kỹ thuật chỉnh chiêng truyền thống gồm: quy trình, thao tác, kinh nghiệm, tiêu chuẩn âm thanh và các kiến thức liên quan. Sau đó, nghiên cứu tận dụng các ứng dụng đo tần số âm thanh, phần mềm phân tích phổ âm để ghi lại và chuẩn hóa cao độ của từng chiếc chiêng” - Luân cho biết.
Bùi Thành Luân và Y Sơn Việt đã ghi lại toàn bộ quy trình chỉnh chiêng bằng video. Sau đó, dùng cảm biến đo rung động, độ dày mặt chiêng và lưu trữ dữ liệu trên nền tảng số để phục vụ đào tạo nghệ nhân chỉnh chiêng.
Y Sơn Việt cho hay: “Chúng em áp dụng các phần mềm phân tích tần số âm thanh, thiết bị thu âm chất lượng cao, trí tuệ nhân tạo để tạo ra thư viện âm thanh chuẩn cho từng loại chiêng, từng bài chiêng. Những dữ liệu này không chỉ giúp việc học chỉnh chiêng trở nên trực quan, dễ tiếp cận mà còn tạo ra một “ngân hàng âm thanh” có thể lưu trữ lâu dài”.
Kho dữ liệu này sẽ giúp rút ngắn đáng kể thời gian học chỉnh chiêng, đồng thời tăng độ chính xác trong quá trình thực hành. Thay vì hoàn toàn phụ thuộc vào cảm âm vốn cần rất nhiều năm rèn luyện, những công nghệ này giúp thế hệ trẻ tiếp nối nghề chỉnh chiêng thuận lợi hơn; góp phần bảo tồn văn hóa truyền thống trong thời đại số.
Lan tỏa giải pháp số hóa kỹ thuật chỉnh chiêng
Là nghệ nhân chỉnh chiêng lâu năm, ông Đinh Hdot (làng Nak, xã Kbang) phấn khởi bày tỏ: “Lâu nay, việc chỉnh chiêng hoàn toàn phụ thuộc vào một số nghệ nhân lớn tuổi trong làng. Vì thế, khi các cháu học sinh thiết lập giải pháp chỉnh chiêng bằng công nghệ số, tôi đã đồng hành, hỗ trợ để tạo ra một phần mềm chuẩn âm nhất nhằm phục vụ đào tạo việc chỉnh chiêng. Việc bảo tồn tri thức chỉnh chiêng truyền thống bằng công nghệ, chuẩn hóa âm thanh giúp người học dễ tiếp cận”.
Trong quá trình hiện thực hóa ý tưởng của mình, Bùi Thành Luân và Y Sơn Việt cũng đã nhận được sự ủng hộ, giúp đỡ của thầy Đinh Xuân Hiến - Bí thư Đoàn Trường THPT Lương Thế Vinh. Là người Bahnar, thầy Hiến cũng trăn trở với việc truyền dạy kỹ thuật chỉnh chiêng truyền thống của dân tộc mình.
Thầy Hiến cho rằng: Việc bảo tồn kỹ thuật chỉnh chiêng truyền thống là quá trình lâu dài, đòi hỏi sự chung tay của nghệ nhân và những người am hiểu chiêng. Để lan tỏa giải pháp hữu ích này, thầy Hiến cùng 2 học sinh đã tập trung quảng bá trên các nền tảng số như Zalo, Facebook, YouTube, Website... do nhóm nghiên cứu xây dựng.
“Việc ghi lại và lưu trữ kỹ thuật chỉnh chiêng bằng công nghệ hiện đại không chỉ nâng cao chất lượng âm thanh, chuẩn hóa kỹ thuật, mà còn góp phần phát triển bền vững nghệ thuật chỉnh chiêng truyền thống; đồng thời gìn giữ và phát huy những giá trị văn hóa đặc sắc của cộng đồng người Bahnar” - thầy Hiến chia sẻ.
