Hằng năm, số học sinh tốt nghiệp THCS rất lớn, trong khi chỉ tiêu vào các trường THPT công lập có giới hạn. Khi tỉ lệ học sinh vào được trường công chỉ ở mức trên 60%, đồng nghĩa với việc một bộ phận rất lớn học sinh phải cạnh tranh cho số lượng chỗ học hữu hạn.
Theo chuyên gia Tư vấn tâm lý Giáo dục và Hướng nghiệp Nguyễn Thị Thanh Hải, cần phân biệt hai việc: Giảm môn thi và giảm tải. Tăng số trường, số lớp mới là giảm áp lực từ gốc. Bà Hải ủng hộ việc nghiên cứu những phương án tuyển sinh giúp học sinh bớt căng thẳng. Tuy nhiên nếu chỉ tập trung vào câu hỏi “thi mấy môn?” mà không giải quyết câu hỏi “học sinh sẽ học ở đâu?”, chúng ta mới chỉ xử lý phần ngọn.
Điều cần làm song song là tăng năng lực hệ thống trường THPT công lập, đặc biệt ở những khu vực có tốc độ tăng dân số và số học sinh nhanh.
Hiện nay tỉ lệ học sinh vào trường công chỉ khoảng trên 60%, cần có lộ trình để nâng dần lên 80-90% và về lâu dài có thể hướng tới bảo đảm gần như 100% học sinh có suất học THPT công lập phù hợp, nếu gia đình có nhu cầu.
Khi đủ trường, đủ lớp, bản chất của kỳ thi cũng sẽ thay đổi. Lúc ấy, học sinh thi để lựa chọn. Điểm cao có nhiều lựa chọn hơn, điểm thấp hơn vẫn có nơi để học. Khi đó, việc thi thêm tiếng Anh hay một môn Khoa học tự nhiên, Khoa học xã hội cũng không còn mang sức nặng như hiện nay, vì điều đáng sợ nhất không phải là thêm một môn thi.
Điều đáng lo là sau kỳ thi, nhiều học sinh vẫn đứng trước bài toán lựa chọn nơi học phù hợp. Khi hệ thống trường lớp đã đủ, môi trường học tập giữa các trường minh bạch hơn, chất lượng được công khai, việc đánh giá học sinh THCS ngày càng thực chất và đáng tin cậy, chúng ta hoàn toàn có thể nghĩ đến những phương thức tuyển sinh nhẹ nhàng hơn. Có thể từng bước tăng tỉ trọng xét tuyển. Có thể kết hợp kết quả học tập với các tiêu chí phù hợp.
Khi điều kiện đã đủ chín, tiến tới bỏ kỳ thi vào 10 cũng là một hướng có thể nghiên cứu. Muốn bỏ thi mà vẫn bảo đảm công bằng thì phải có một hệ thống đủ tốt để thay thế chức năng của kỳ thi.
Nếu chưa giải quyết được sự thiếu hụt trường lớp mà chỉ bỏ thi, áp lực chưa chắc biến mất. Nó có thể chuyển sang một hình thức cạnh tranh khác: điểm học bạ, tiêu chí xét tuyển, hồ sơ hay những cuộc chạy đua thành tích khác.
Giảm áp lực tuyển sinh, không chỉ là giảm số môn thi. Quan trọng hơn là lựa chọn phương án phù hợp với thực tế, bảo đảm công bằng và có lộ trình chuẩn bị đủ thận trọng trước khi triển khai.
