Donbas-“trái tim kinh tế” và nguồn lực sống còn
Donbas bao gồm 2 tỉnh Donetsk và Luhansk từ lâu được coi là trung tâm công nghiệp của Ukraine. Khu vực này từng đóng góp phần lớn sản lượng than, thép và công nghiệp nặng, những lĩnh vực tạo nên sức mạnh kinh tế quốc gia.
Theo nhà nghiên cứu Elina Beketova (Trung tâm Phân tích Chính sách châu Âu), Donbas sở hữu trữ lượng than khổng lồ, đặc biệt là than antraxit-nguồn nhiên liệu quan trọng đối với năng lượng và luyện kim. Dù hiện nay chỉ còn khoảng 15 trong số 114 mỏ ở Donetsk duy trì hoạt động do chiến sự, nhưng tiềm năng của khu vực này vẫn cực kỳ lớn.
Không chỉ có than, Donbas còn nổi tiếng với mỏ muối Soledar, trữ lượng lớn nhất châu Âu, ước tính 4,5 tỷ tấn. Nhà máy Artyomsol, cơ sở sản xuất muối lớn nhất châu Âu đã rơi vào tay quân Nga từ năm 2022, minh chứng cho giá trị tài nguyên đặc biệt của vùng đất này.
Tuy nhiên, “viên ngọc quý” về lâu dài chính là khí đốt. Mỏ Yuzivka trải dài qua Donetsk và Kharkiv được ước tính có trữ lượng khoảng 4 nghìn tỷ m³. Nếu được khai thác, đây có thể là nguồn lực giúp Ukraine giảm phụ thuộc và thậm chí cạnh tranh ảnh hưởng năng lượng với Nga. Chính vì thế, nhiều chuyên gia nhận định kiểm soát Donbas đồng nghĩa với việc Nga loại bỏ một mối đe dọa trực tiếp tới vị thế thống trị năng lượng của mình.
Bàn đạp chiến lược và lá chắn phòng thủ
Ngoài giá trị kinh tế, Donbas còn mang ý nghĩa chiến lược quân sự. Địa hình cao nguyên thoải, có những điểm cao trên 300 m, giúp khu vực này trở thành “lá chắn tự nhiên” cho miền trung Ukraine. Quân đội Ukraine đã xây dựng nhiều phòng tuyến kiên cố, đặc biệt tại Slovyansk, Kramatorsk và Kostyantynivka-nơi được coi là “vành đai pháo đài” án ngữ phía đông.
Nếu Ukraine mất Donbas, họ sẽ buộc phải rút về các vùng thảo nguyên thấp, trống trải và khó phòng ngự. Ngược lại, Nga sẽ có bàn đạp khống chế toàn bộ miền trung Ukraine, đồng thời mở ra khả năng bao vây lực lượng Ukraine từ Kharkiv ở phía bắc tới Zaporizhzhia ở phía nam.
Một yếu tố khác khiến Donbas trở thành “miếng ghép chiến lược” là hệ thống hạ tầng. Các tuyến đường sắt, cao tốc nối Donetsk với Kharkiv và Kiev đóng vai trò huyết mạch hậu cần. Những thành phố như Slovyansk hay Kramatorsk vừa là căn cứ phòng thủ, vừa là trung tâm tiếp tế, điều trị thương binh. Nếu mất chuỗi đô thị này, Ukraine không chỉ mất địa hình thuận lợi mà còn đánh mất hệ thống hậu cần sống còn.
Ngoài ra, thành phố cảng Mariupol nằm trong tỉnh Donetsk cung cấp cho Nga hành lang trên bộ nối từ miền đông Ukraine tới bán đảo Crimea. Điều này giúp Moscow củng cố kiểm soát Biển Azov, đồng thời mở ra tuyến vận tải chiến lược quan trọng.
Biểu tượng chính trị và tương lai bất định
Từ năm 2014, khi Donetsk rơi vào tay lực lượng ly khai thân Nga, Donbas đã trở thành trung tâm căng thẳng. Năm 2022, Nga tuyên bố sáp nhập Donetsk và Luhansk, biến nơi đây thành một phần trong “mục tiêu chiến thắng” được Tổng thống Vladimir Putin nhiều lần nhắc đến.
Nga lập luận rằng họ phải bảo vệ cộng đồng nói tiếng Nga sinh sống ở Donbas, coi đây là “nguyên nhân gốc rễ” của xung đột. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cho rằng lý do này thiếu thuyết phục, bởi tiếng Nga vốn là ngôn ngữ phổ biến ở miền đông Ukraine, thậm chí ngay cả Tổng thống Volodymyr Zelensky cũng từng sử dụng. Dẫu vậy, trong chính trị, Donbas vẫn trở thành “lá cờ biểu tượng” mà Moscow khó từ bỏ.
Về phía Ukraine, lập trường kiên định là không chấp nhận nhượng đất. Tổng thống Zelensky nhiều lần bác bỏ các đề xuất “đóng băng chiến tuyến” của Nga. Giới phân tích đánh giá, Kiev có thể chấp nhận tình thế tạm mất kiểm soát, nhưng sẽ không bao giờ tuyên bố từ bỏ chủ quyền. Đây cũng là lý do khiến Donbas trở thành điểm nóng then chốt trong bất kỳ cuộc đàm phán hòa bình nào.
Nhìn về tương lai, nhiều chuyên gia nhận định cuộc chiến quanh Donbas sẽ còn kéo dài và quyết liệt. Nga xem đây là điều kiện tối thiểu để khẳng định thắng lợi chiến lược, trong khi Ukraine coi đó là tuyến phòng thủ cuối cùng. Theo cố vấn Mark Cancian (Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế, Mỹ), mọi thỏa thuận hòa bình sẽ vấp phải câu hỏi lớn: “Ai sẽ kiểm soát Donbas?”.
Nếu Nga chiếm trọn vùng này, họ không chỉ giành được “kho báu” tài nguyên mà còn mở rộng bàn đạp quân sự. Ngược lại, nếu Ukraine giữ vững được vành đai Donbas, Kiev sẽ bảo toàn tuyến phòng thủ trọng yếu và duy trì niềm tin chính trị-xã hội.
Trong bối cảnh cả Nga và Ukraine đều không nhân nhượng, Donbas sẽ tiếp tục là “nút thắt” quyết định hình hài cuộc chiến, cũng như số phận hòa bình trong tương lai.
