“Bộ nhớ văn hóa” từ những trang tư liệu cổ
Trung tâm Lưu trữ lịch sử (Sở Nội vụ tỉnh Gia Lai) vừa tổ chức tọa đàm khoa học “Giải pháp bảo tồn và phát huy di sản Hán Nôm tỉnh Gia Lai”, thu hút sự tham gia của các nhà nghiên cứu, giảng viên cùng đông đảo cán bộ lưu trữ, bảo tàng, thư viện.
Theo ông Lâm Trường Định - Giám đốc Trung tâm Lưu trữ lịch sử tỉnh, di sản tư liệu Hán Nôm là nguồn sử liệu thành văn quan trọng, phản ánh quá trình hình thành cộng đồng cư dân, thiết chế làng xã, bộ máy quản lý nhà nước và đời sống tín ngưỡng - tinh thần của người Việt trong lịch sử.
Tỉnh Gia Lai (mới) được hình thành trên cơ sở không gian văn hóa Bình Định và Tây Nguyên, với hệ thống tư liệu Hán Nôm tuy không đồ sộ về số lượng nhưng lại mang giá trị đặc thù, giàu chiều sâu lịch sử.
Các tư liệu Hán Nôm hiện còn trên địa bàn tỉnh tồn tại dưới nhiều loại hình khác nhau: sắc phong, chiếu chỉ, văn bản hành chính; địa bạ, đinh bạ, văn khế ruộng đất; gia phả, thần phả, văn tế; hoành phi, câu đối, minh văn trên bia đá, chuông đồng (chủ yếu của triều Tây Sơn và triều Nguyễn)…
Phần lớn trong số đó đang được lưu giữ phân tán tại cơ quan lưu trữ, bảo tàng, thư viện và trong cộng đồng dân cư, dòng họ, cơ sở thờ tự.
Di sản tư liệu Hán Nôm ở tỉnh Gia Lai là “bộ nhớ văn hóa” quan trọng. Tuy nhiên, thách thức hiện nay không chỉ là sự xuống cấp của tư liệu, mà còn là nguy cơ mai một giá trị nếu không kịp thời nghiên cứu, giải mã và đưa di sản vào đời sống.
“Có thể xem tọa đàm này là một trong những bước khởi đầu nhằm kết nối các nguồn lực, hướng tới xây dựng tầm nhìn dài hạn cho công tác bảo tồn và phát huy di sản Hán Nôm ở Gia Lai. Bảo tồn di sản Hán Nôm không chỉ là giữ gìn hiện vật, mà còn là khôi phục ký ức lịch sử và đưa giá trị tư liệu vào đời sống hôm nay”- ông Định nhấn mạnh.
Di sản cần cách tiếp cận liên ngành
Tham gia tọa đàm, TS. Võ Minh Hải (Trường Đại học Quy Nhơn) chia sẻ: Bình Định không chỉ được biết đến là vùng đất võ, mà còn là không gian văn hóa giàu truyền thống học thuật, nơi lưu giữ kho tàng Hán Nôm phản ánh đầy đủ đời sống chính trị, xã hội, tín ngưỡng của cư dân miền Trung trong lịch sử.
Khi Bình Định và Gia Lai hợp thành một không gian hành chính - văn hóa tỉnh Gia Lai mới, việc nhìn lại và kết nối các nguồn tư liệu Hán Nôm là yêu cầu tất yếu.
“Thực tế cho thấy tư liệu Hán Nôm còn phân tán, thiếu nguồn nhân lực chuyên sâu và chưa có công trình tổng thể mang tính liên ngành. Nếu không có sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan lưu trữ, bảo tàng, thư viện, nhà trường thì di sản Hán Nôm sẽ khó được phát huy đúng tầm” - TS. Võ Minh Hải nêu ý kiến.
Chia sẻ kết quả khảo sát di sản Hán Nôm tại khu vực phía Tây tỉnh, ở góc độ bảo tàng, TS. Lưu Hồng Sơn (Bảo tàng Pleiku) cho biết đã ghi nhận 26 sắc phong thần lưu giữ tại các đình làng và khoảng 20 sắc phong người có công lưu giữ tại các dòng họ.
Đây là khối tư liệu quan trọng giúp việc nghiên cứu quá trình di cư lập làng, mở rộng địa bàn cư trú và canh tác của người Kinh trên cao nguyên.
Tuy nhiên, những tư liệu Hán Nôm này cũng đang đứng trước nguy cơ hư hỏng do điều kiện bảo quản có nhiều hạn chế. Do vậy, bảo tồn di sản không thể chỉ dừng ở việc phát hiện, mà cần đi liền với tu bổ, số hóa và giải mã nội dung.
Từ kinh nghiệm quản lý nhà nước về lưu trữ, theo TS. Nghiêm Kỳ Hồng - nguyên Phó Cục trưởng Cục Văn thư - Lưu trữ Nhà nước, một trong những nút thắt hiện nay là sự chồng chéo trong công tác sưu tầm, quản lý tư liệu Hán Nôm giữa các ngành lưu trữ, thư viện, bảo tàng. Điều này không chỉ gây phân tán nguồn lực mà còn làm giảm hiệu quả bảo tồn.
TS. Hồng đề xuất: “Tỉnh Gia Lai nên xây dựng cơ chế phối hợp liên ngành, có đầu mối điều phối thống nhất và quy trình nghiệp vụ chuẩn để đưa di sản ra khỏi “kho lưu trữ”.
Bên cạnh đó, việc phát huy vai trò của đội ngũ nghiên cứu Hán Nôm tại địa phương - những người am hiểu sâu sắc bối cảnh lịch sử, văn hóa bản địa cũng là yếu tố then chốt để di sản được bảo tồn bền vững”.
Bày tỏ trăn trở khi không ít tư liệu Hán Nôm quý hiếm đang hư hỏng, dần mai một, ở góc nhìn cộng đồng, nhà nghiên cứu Nguyễn Thanh Quang bày tỏ: Muốn di sản “sống”, cần đưa Hán Nôm ra khỏi không gian hàn lâm, thông qua các hình thức trưng bày chuyên đề, bảo tàng số, cũng như lồng ghép vào giáo dục địa phương và du lịch văn hóa, lịch sử.
Bảo tồn di sản Hán Nôm, điều quan trọng là phát huy giá trị, đưa tư liệu trở thành nguồn lực phục vụ phát triển văn hóa - xã hội. Việc số hóa tư liệu, xây dựng cơ sở dữ liệu mở, kể lại những câu chuyện lịch sử từ Hán Nôm sẽ giúp di sản đến gần hơn với công chúng.
