Nguyên nhân chủ yếu do điều kiện tiếp cận dịch vụ ngân hàng còn hạn chế.
Tại xã Ia Hrung, Công ty TNHH một thành viên Sơn Huyền Phát Gia Lai nhiều năm qua duy trì hoạt động thu mua cà phê với hàng trăm lượt giao dịch mỗi ngày, trong đó gần một nửa là với đồng bào dân tộc thiểu số.
Tuy nhiên, kể từ khi Nghị định số 320/2025/NĐ-CP của Chính phủ quy định chi tiết một số điều và biện pháp để tổ chức, hướng dẫn thi hành Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp (DN) có hiệu lực thi hành (ngày 15-12-2025), số lượng giao dịch tại DN này đã giảm đáng kể.
Theo điểm c khoản 1 Điều 9 Nghị định số 320/2025/NĐ-CP, các khoản chi mua hàng hóa, dịch vụ và các khoản thanh toán khác có giá trị từ 5 triệu đồng trở lên phải có chứng từ thanh toán không dùng tiền mặt theo quy định về thuế giá trị gia tăng thì mới được tính vào chi phí được trừ.
Bà Huỳnh Thị Lệ Huyền - Giám đốc Công ty TNHH một thành viên Sơn Huyền Phát Gia Lai - cho biết: DN đã chủ động phối hợp với ngân hàng mở tài khoản cho người dân. Tuy nhiên, nhiều người lớn tuổi không sử dụng điện thoại thông minh, không quen giao dịch qua ngân hàng nên không chấp nhận hình thức thanh toán không dùng tiền mặt.
“DN buộc phải tuân thủ quy định, trong khi người dân chỉ muốn nhận tiền mặt. Hệ quả là họ mang cà phê ra bán cho các đại lý nhỏ lẻ, làm gián đoạn nguồn cung ổn định cho DN” - bà Huyền nói.
Thực tế này không chỉ làm giảm lượng nông sản thu mua mà còn khiến DN dần mất đi mối liên kết trực tiếp với người sản xuất - một mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng nông sản.
Ông Puih Kan (làng Blang 2, xã Ia Hrung) có sản lượng cà phê bán cho DN mỗi năm gần 100 triệu đồng. “Tôi không biết sử dụng tài khoản, lại nghe nói dễ bị lừa đảo nên chỉ muốn nhận tiền mặt. Nếu công ty không trả tiền mặt thì tôi bán cho nơi khác” - ông Kan chia sẻ.
Tại Công ty TNHH Xuất khẩu nông sản Tây Nguyên (xã Ia Hrung), tình trạng sụt giảm khách hàng cũng diễn ra rõ rệt. Theo bà Nguyễn Thị Phượng, Phó Giám đốc công ty, từ khi Nghị định số 320/2025/NĐ-CP có hiệu lực, DN đã mất khoảng 30% khách hàng.
“Phần lớn khách hàng là đồng bào dân tộc thiểu số ở các xã vùng sâu, vùng xa, nơi hạ tầng ngân hàng còn hạn chế. Khi không thể thanh toán bằng tiền mặt, họ chuyển sang bán cho các đại lý bên ngoài với mức giá thấp hơn so với DN” - bà Phượng cho biết.
Việc người dân rời bỏ kênh tiêu thụ chính thống để quay lại các giao dịch nhỏ lẻ, không hóa đơn, không kiểm soát được dòng tiền đang làm gia tăng nguy cơ đứt gãy chuỗi cung ứng, đồng thời ảnh hưởng đến mục tiêu minh bạch hóa hoạt động thương mại nông sản.
Trong khi chờ thông tư hướng dẫn từ Bộ Tài chính, ngày 19-1-2026, Cục Thuế tỉnh Gia Lai đã ban hành Hướng dẫn số 223.
Theo đó, các khoản mua hàng hóa, dịch vụ từ 5 triệu đồng/ngày trở lên phải thanh toán không dùng tiền mặt; trường hợp mua nhiều lần trong ngày từ cùng một người bán với tổng giá trị từ 5 triệu đồng trở lên thì toàn bộ giao dịch trong ngày đều phải thanh toán không dùng tiền mặt.
Nếu đã hạch toán chi phí nhưng không có chứng từ thanh toán không dùng tiền mặt, DN buộc phải điều chỉnh giảm chi phí tương ứng.
Dù thống nhất với mục tiêu minh bạch hóa hoạt động tài chính và phòng - chống gian lận thuế, các DN cho rằng việc áp dụng cơ chế thanh toán không dùng tiền mặt cần tính đến điều kiện thực tế tại vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số.
Ông Thái Như Hiệp - Tổng Giám đốc kiêm Chủ tịch Hội đồng thành viên Công ty TNHH Vĩnh Hiệp (phường An Phú) cho rằng: “Là DN xuất khẩu cà phê hàng đầu Việt Nam, chúng tôi sẵn sàng tuân thủ Nghị định số 320/2025/NĐ-CP để đảm bảo minh bạch.
Tuy nhiên, khi hạ tầng tài chính - ngân hàng chưa đồng bộ, nhiều nông hộ sẽ chưa kịp thích ứng với quy định thanh toán không dùng tiền mặt”.
Các DN kiến nghị cơ quan chức năng sớm có hướng dẫn linh hoạt hơn hoặc có cơ chế đặc thù đối với hoạt động thu mua nông sản tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số.
Đồng thời, đẩy nhanh đầu tư hạ tầng tài chính - ngân hàng nhằm vừa đảm bảo tuân thủ pháp luật, vừa giữ vững chuỗi cung ứng nông sản và sinh kế cho người dân.
