Gần 80 năm qua, ngôi nhà sàn có tuổi đời gần nửa thế kỷ của vợ chồng bà Nay H’Mip (SN 1944) ở buôn Suối Cẩm, xã Uar (tỉnh Gia Lai) vẫn lưu giữ nhiều hiện vật quý của người Jrai.
Chúng tôi đến thăm nhà bà H’Mip vào một buổi chiều đầy nắng. Con đường bê tông dẫn vào nhà bà uốn mình qua những cánh đồng mía xanh ngút mắt. Thấy chúng tôi, bà hồ hởi giới thiệu căn nhà sàn dài 4 gian được gia đình xây dựng từ những năm 1980.
Bước vào ngôi nhà, điều khiến chúng tôi ấn tượng là kiến trúc truyền thống vẫn được gìn giữ gần như nguyên vẹn, cùng nhiều hiện vật quý được chủ nhân nâng niu, sắp xếp cẩn thận dọc theo vách nhà đã nhuốm màu thời gian.
Vừa lau chiếc ché đã sẫm màu theo năm tháng, bà H’Mip vừa chậm rãi kể: “Bố mẹ tôi ngày trước làm lụng rất vất vả, nuôi được đàn bò rồi mang đổi lấy ché, chiêng và nhiều vật dụng quý. Tôi là con gái út nên ở lại chăm sóc bố mẹ. Sau này, trước khi mất, bố mẹ giao lại tất cả để tôi tiếp tục gìn giữ”.
Trong quan niệm của người Jrai, ché không chỉ là vật chứa rượu cần mà còn là tài sản quý, biểu tượng cho sự sung túc và uy tín của mỗi gia đình. Ché hiện diện trong hầu hết các nghi lễ vòng đời của người Jrai, từ lễ cầu sức khỏe, cầu mùa, lễ cưới, lễ mừng tuổi đến các nghi lễ tiễn biệt người mất về với cõi Atau.
Hiện bà lưu giữ gần 20 chiếc ché cổ với nhiều kích cỡ, kiểu dáng và màu men khác nhau. Có chiếc thân phình, miệng loe, lớp men vàng da lươn đã ngả màu thời gian; có chiếc phủ màu nâu đất, xanh biếc. Đặc biệt, bà còn đang lưu giữ một chiếc ché Tuk, là một trong những loại ché quý giá nhất trong quan niệm của người Jrai.
Theo lời bà H’Mip, ngày trước bố mẹ bà phải đổi bằng 5 con bò trưởng thành mới có được. “Ngày xưa, muốn có ché, người Jrai phải đổi lấy bằng con bò, con trâu. Có chiếc đổi một, hai con bò, riêng chiếc ché Tuk này phải đổi bằng năm con bò mới có. Đến nay tôi vẫn giữ cẩn thận, chỉ mang ra ủ rượu để cúng trong những dịp đặc biệt quan trọng như lễ cưới hay mừng tuổi”- bà chia sẻ.
Không ít người từng tìm đến hỏi mua những hiện vật quý trong gia đình, song bà đều lắc đầu từ chối. “Những chiếc ché không chỉ có giá trị vật chất mà còn là kỷ vật thiêng liêng của bố mẹ và là một phần di sản văn hóa của người Jrai cần được gìn giữ cho thế hệ sau. Tôi giữ lại không phải để làm của cải mà để con cháu sau này còn biết ông bà mình từng sống như thế nào, văn hóa Jrai mình có những gì” - bà H’Mip bộc bạch.
Bên cạnh những chiếc ché quý, bà H’Mip còn lưu giữ một bộ chiêng nâm. Trải qua nhiều thập niên, mặt chiêng đã phủ màu đồng xám, viền chiêng nhẵn bóng bởi dấu vết thời gian. Dù vậy, âm thanh của từng chiếc chiêng vẫn còn vang vọng, trầm hùng mỗi khi được sử dụng trong các nghi lễ truyền thống của gia đình và buôn làng.
Ông Siu Meh (SN 1955, nghệ nhân nhạc cụ dân tộc, trú buôn Chư Krih, xã Uar) cho hay: Đối với người Jrai, chiêng và ché luôn gắn bó mật thiết với đời sống văn hóa tâm linh. Đây không chỉ là tài sản quý mà còn là vật kết nối con người với buôn làng.
Bên cạnh chiêng và ché, bà H’Mip còn lưu giữ nhiều vật dụng sinh hoạt truyền thống của người Jrai như kbung, kbai, gô kang… loại vật dụng được đúc thủ công bằng đồng, người xưa dùng để đựng nước, nấu cơm. Những hiện vật ấy từng gắn bó mật thiết với cuộc sống thường ngày của người Jrai từ lao động sản xuất đến sinh hoạt gia đình.
Dù nhiều vật dụng không còn được sử dụng thường xuyên, song vợ chồng bà vẫn lau chùi, sắp xếp ngăn nắp như một cách giữ sự trang nghiêm và gìn giữ ký ức của một thời cha ông gắn bó với miền sơn cước.
Ông Ngô Đức Mạo - Giám đốc Trung tâm văn hóa, thông tin và thể thao xã Phú Túc, người có nhiều năm nghiên cứu văn hóa Jrai, nhận định: “Mỗi hiện vật đều gắn với một câu chuyện, một phong tục, một giai đoạn lịch sử của buôn làng. Nếu không có những người như bà H’Mip, nhiều giá trị văn hóa truyền thống sẽ rất dễ bị mai một. Vì vậy, việc bảo tồn cần bắt đầu từ việc trân trọng và phát huy vai trò của chính những chủ thể văn hóa trong cộng đồng”.
Trong ngôi nhà sàn nhuốm màu thời gian giữa buôn Suối Cẩm, những hiện vật ấy không chỉ kể câu chuyện về một gia đình mà còn góp phần lưu giữ hồn cốt văn hóa của người Jrai, để những giá trị truyền thống tiếp tục được trao truyền cho các thế hệ mai sau.
