“Nở hoa trong lòng địch”
Theo lịch sử Lực lượng vũ trang (LLVT) nhân dân TP Pleiku (1965-2015), tháng 7-1965, tỉnh chuyển giao Đại đội đặc công 90 (C90) cho Khu 9. Đại đội này được biên chế thành 3 trung đội; trong đó có 1/3 quân số là người Jrai, Bahnar.
Đơn vị được giao nhiệm vụ là mũi nhọn đánh thọc sâu vào hậu phương địch, với lối đánh “nở hoa trong lòng địch”, hỗ trợ phong trào đấu tranh chính trị, làm nòng cốt phát triển LLVT tập trung của thị xã sau này.
Hưởng ứng cuộc Tổng tiến công và nổi dậy, chiều tối 30-1-1968 (30 tháng Chạp Tết Mậu Thân), 47 cán bộ,̣ chiến sĩ C90 rời điểm đóng quân tại làng Osơr (xã Gào) để tiến vào trung tâm Pleiku.
Đúng 0 giờ 55 phút rạng sáng mùng 1 Tết, sau tiếng bộc phá rung chuyển mặt đất, các mũi chiến đấu đồng loạt xông lên, đánh vào sào huyệt của địch như Tòa hành chính, Ty Ngân khố, Tiểu đoàn bảo an, Khu đại đội thám báo biệt kích, Ty cảnh sát…; đồng thời, các cán bộ, chiến sĩ đã phá Nhà lao Pleiku và trả tự do cho hơn 200 cán bộ, chiến sĩ cách mạng bị địch bắt giam tại đây.
Sáng hôm sau, địch phản kích mạnh với xe tăng, xe bọc thép và máy bay yểm trợ. C90 tiếp tục kiên trì bám trụ, đẩy lui nhiều đợt phản kích của địch. Dù vậy, do quân địch đông, hỏa lực mạnh nên đơn vị chịu nhiều thương vong. Đến tối, khi đã im tiếng súng thì cả đại đội chỉ có 7 người còn sống.
Địch gom hơn 200 thi thể của các đồng chí đã hy sinh, trong đó có 40 cán bộ, chiến sĩ C90 vùi vào hố chôn tập thể tại phường Hội Phú, nơi sau này lập Đền tưởng niệm liệt sĩ Hội Phú. Ngày 18-12-2020, C90 đón nhận danh hiệu Anh hùng LLVT nhân dân trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ cứu nước.
Ngày 17-7-2026, UBND tỉnh có công văn gửi các sở, ngành, địa phương liên quan về việc xây dựng công trình tưởng niệm vinh danh cán bộ, chiến sĩ C90.
Theo đó, Chủ tịch UBND tỉnh thống nhất chủ trương tiếp tục triển khai xây dựng công trình tưởng niệm cán bộ, chiến sĩ Đại đội đặc công 90 hy sinh trong trận đánh Tết Mậu Thân năm 1968 theo chủ trương của Ban Thường vụ Tỉnh ủy trước đây và đề xuất của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch.
Bên cạnh đó, khẩn trương lập hồ sơ khoa học trình cấp có thẩm quyền xem xét xếp hạng Địa điểm tưởng niệm theo quy định của Luật Di sản văn hóa và các quy định khác có liên quan.
Công trình của lòng tri ân
Ông Nguyễn Tuấn Quang - Chủ tịch UBND phường Diên Hồng - cho biết: Vị trí khu đất thực hiện xây dựng công trình tưởng niệm cán bộ, chiến sĩ C90 nằm tại mặt tiền đường Hùng Vương (phường Diên Hồng), có diện tích 520 m2.
Trong đó, một phần diện tích đất do Công an tỉnh quản lý (200 m2, giáp với Trường THPT chuyên Hùng Vương về phía Đông Bắc); một phần diện tích đất trong khuôn viên Trường THPT chuyên Hùng Vương quản lý (320 m2, giáp với khu đất do Công an tỉnh quản lý).
Thực hiện ý kiến chỉ đạo của UBND về việc xây dựng công trình tưởng niệm cán bộ, chiến sĩ C90, UBND phường Diên Hồng đã triển khai lập phương án đầu tư xây dựng công trình.
Theo đó, Nhà bia tưởng niệm gồm các hạng mục: Nhà bia; bia tưởng niệm ghi danh các anh hùng liệt sĩ; tường rào; các hạng mục khác (hệ thống điện, nước, trang trí, cây xanh...) với tổng kinh phí đầu tư dự kiến trên 5 tỷ đồng. Dự kiến công trình sẽ hoàn thành vào đúng dịp kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ (27/7/1947 - 27/7/2027).
Theo Chủ tịch UBND phường Diên Hồng, trên cơ sở nội dung phương án xây dựng được lập, UBND phường Diên Hồng đã có tờ trình gửi UBND tỉnh, các sở, ngành xem xét và cho ý kiến về việc xem xét hỗ trợ kinh phí đầu tư để địa phương triển khai thực hiện dự án, đảm bảo hoàn thành công trình theo kế hoạch đề xuất.
Cùng với đó cho ý kiến về phương án thu hồi đất (diện tích do Công an tỉnh và Trường THPT chuyên Hùng Vương quản lý) để thực hiện dự án.
Sau khi hoàn thành, dự án sẽ là cơ sở thực hiện xác lập, xếp hạng Di tích lịch sử cấp tỉnh, giai đoạn 2026-2029 đối với Di tích lịch sử “Địa điểm tưởng niệm cán bộ, chiến sĩ Đại đội đặc công 90 hy sinh trong trận đánh Tết Mậu Thân 1968” đã được UBND tỉnh phê duyệt danh mục kiểm kê di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh trên địa bàn tỉnh Gia Lai giai đoạn 2026-2029.
Liên quan đến vấn đề này, ông Huỳnh Văn Lợi - Phó Giám đốc Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch - thông tin: Sở đã giao Bảo tàng Pleiku phối hợp với các cơ quan, đơn vị, cá nhân liên quan hoàn thiện hồ sơ khoa học đề nghị xếp hạng di tích cấp tỉnh theo đúng quy định tại Nghị định số 308/2025/NĐ-CP ngày 28-11-2025 của Chính phủ và các quy định pháp luật liên quan. Theo yêu cầu của Sở, Bảo tàng sẽ hoàn thành và gửi hồ sơ về Sở trước ngày 30-4-2027.
