Những đêm thức trắng bên dòng sông Ba
Mỗi khi những đám mây đen ùn về từ phía thượng nguồn, chị Kso H’Mĩ (thôn Chư Knông, xã Ia Hiao) lại thấp thỏm nhìn dòng sông Ba chảy qua trước nhà.
Bởi với gia đình chị, đó cũng là lúc bắt đầu những đêm thức trắng. Nhiều năm qua, căn nhà sát bờ sông liên tục bị nước lũ uy hiếp. Mỗi mùa mưa, đất ven bờ lại sạt lở, những vết nứt quanh nền nhà ngày càng nhiều.
“Năm nào nghe dự báo có mưa lớn là cả nhà không ai dám ngủ. Đêm bão số 13 cuối năm 2025, chúng tôi phải chạy đi sơ tán ngay trong đêm. Lúc đó tôi nghĩ nếu cứ ở đây thì rồi cũng có ngày mất cả nhà lẫn người” - chị H’Mĩ nhớ lại.
Cách đó không xa, anh Nay Chúc (thôn Sôma Lơng A, xã Ia Hiao) vẫn chưa quên đêm nước lũ tràn vào nhà. “Chưa kịp chuyển tài sản thì nước đã ngập. Bộ đội phải dùng ghe đưa cả gia đình đi. Sau trận lũ ấy, tôi không còn dám đầu tư nuôi bò, nuôi heo vì sợ chỉ một trận lũ là mất hết” - anh kể.
Không chỉ nhà cửa, những trận lũ liên tiếp còn lấy đi kế sinh nhai của gia đình anh. Đất sản xuất bị sạt lở, chuồng trại hư hỏng, gia súc bị nước cuốn trôi khiến anh phải đi làm thuê nhiều nơi để trang trải cuộc sống.
Ở buôn Jứ (xã Ia Tul), chị Kpă H’Roái vẫn còn nguyên ký ức về trận lũ lịch sử năm 2009. Chỉ sau một đêm, đàn bò, đàn heo, gà vịt cùng nhiều diện tích hoa màu bị nước cuốn sạch. Sau đó, gia đình phải chuyển nhà lên vị trí cao hơn với hy vọng tránh được thiên tai.
Thế nhưng, cơn bão số 13 cuối năm 2025 một lần nữa khiến hy vọng ấy trở nên mong manh. Nước lũ dâng nhanh, ngập cả căn nhà sàn, nhiều tài sản vừa kịp gây dựng lại tiếp tục bị cuốn trôi.
Đó chỉ là ba trong hàng trăm câu chuyện chạy lũ dọc vùng hạ du sông Ba. Từ Ia Hiao, Uar đến Ia Tul, nhiều khu dân cư nhiều năm qua luôn sống trong cảnh “đến hẹn lại lo”. Mỗi mùa mưa là mỗi mùa sơ tán, còn mỗi bản tin dự báo thời tiết đều khiến người dân thấp thỏm.
Bão số 13 cuối năm 2025 trở thành bước ngoặt. Sau trận lũ lịch sử ấy, câu hỏi đặt ra không còn là làm thế nào để sơ tán người dân nhanh hơn mỗi mùa mưa, mà là làm thế nào để họ không còn phải sơ tán nữa.
Từ cuộc sơ tán mỗi mùa mưa đến cuộc đại di dời
Từ thực tế đó, Gia Lai lựa chọn một hướng đi mới. Thay vì tiếp tục ứng phó mỗi khi thiên tai xảy ra, tỉnh quyết định triển khai cuộc di dời lớn nhất từ trước đến nay, đưa gần 2.000 hộ dân ra khỏi vùng nguy hiểm trước khi những mùa mưa mới tiếp tục ập đến.
Ngay sau bão số 13, UBND tỉnh đã công bố tình huống khẩn cấp về thiên tai và xây dựng phương án bố trí, ổn định dân cư giai đoạn 2025-2026. Theo phương án được phê duyệt, toàn tỉnh triển khai 16 khu bố trí dân cư, gồm 13 khu tái định cư tập trung và 3 phương án xen ghép, đưa gần 2.000 hộ dân đến nơi ở mới với tổng kinh phí hơn 2.100 tỷ đồng. Trong đó, khu vực phía Đông bố trí nơi ở cho 905 hộ dân, khu vực phía Tây khoảng 950 hộ dân.
Theo Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh Gia Lai Nguyễn Tuấn Thanh, việc bố trí dân cư sẽ ưu tiên các hộ đang sinh sống trong vùng có nguy cơ rất cao xảy ra sạt lở đất, lũ quét, ngập lụt hoặc đã bị thiên tai tàn phá nghiêm trọng.
Đây không chỉ là giải pháp trước mắt nhằm bảo vệ tính mạng và tài sản của người dân, mà còn là bước đi dài hạn để giảm thiểu rủi ro, ổn định dân cư và thích ứng với biến đổi khí hậu. Điều đó cũng đồng nghĩa các khu tái định cư phải trở thành nơi người dân có thể gắn bó lâu dài, chứ không đơn thuần là nơi tránh lũ.
An cư để người dân yên tâm lập nghiệp
Trên khu đất rộng khoảng 35 ha ở xã Uar, khu tái định cư buôn Nu đang từng ngày hiện rõ hình hài. Hệ thống giao thông, điện, nước và các hạng mục hạ tầng được khẩn trương hoàn thiện để đón hàng trăm hộ dân từng nhiều năm sống trong cảnh bị cô lập mỗi mùa mưa.
Tại xã Ia Tul, khu tái định cư rộng gần 22 ha cũng đang được đẩy nhanh tiến độ để bố trí nơi ở cho 207 hộ dân. Theo ông Hoàng Hồng Tú - Trưởng Phòng Kinh tế xã Ia Tul, điểm nhấn của dự án là bảo tồn không gian văn hóa Jrai. Trong tổng số 207 hộ dân, có 55 hộ được xây dựng nhà mới, các hộ còn lại sẽ di dời nguyên trạng nhà sàn lên khu tái định cư.
“Khi đến nơi ở mới, người dân vẫn giữ được không gian văn hóa truyền thống của buôn làng. Đây cũng sẽ là nền tảng để phát triển du lịch cộng đồng, thương mại và dịch vụ trong thời gian tới” - ông Tú cho biết.
Đứng trên nền đất mới, chị Ksor H’Mĩ không giấu được niềm vui: “Nhà nước hỗ trợ làm nhà, lại có thêm đất để nuôi heo, trồng rau, trồng cây ăn trái. Tôi chỉ mong từ nay không còn phải thức trắng mỗi khi trời mưa”.
Theo ông Phạm Văn Phương - Bí thư Đảng ủy xã Ia Hiao, khu tái định cư rộng 15,6 ha được bố trí nơi ở cho 180 hộ dân thường xuyên chịu ảnh hưởng bởi thiên tai.
Mỗi hộ được giao một lô đất 500 m², hỗ trợ hơn 113 triệu đồng xây dựng nhà ở cùng các chính sách hỗ trợ khác. Đến nay, 68 hộ đã được bàn giao mặt bằng và những căn nhà đầu tiên đã đồng loạt khởi công, mở đầu cho hành trình đưa người dân đến nơi ở mới an toàn trước mùa mưa bão.
“Chúng tôi sẽ lồng ghép các chương trình mục tiêu quốc gia để hỗ trợ cây giống, con giống và định hướng các mô hình sản xuất phù hợp. Quan điểm của địa phương là xây dựng khu tái định cư vùng thiên tai trở thành điểm dân cư kiểu mẫu. Người dân không chỉ có nơi ở an toàn mà còn có điều kiện phát triển kinh tế, từng bước nâng cao thu nhập và chất lượng cuộc sống” - ông Phương khẳng định.
Theo Ban Quản lý các dự án đầu tư xây dựng tỉnh Gia Lai, khu vực phía Tây Gia Lai triển khai 7 dự án, gồm 6 dự án tái định cư tập trung tại các xã Ia Hiao, Ia Tul, Ia Dreh, Uar, Đăk Song, Ia Rsai và 1 phương án xen ghép tại xã Ia Ly. Hiện các đơn vị thi công đang đồng loạt triển khai san nền, hoàn thiện hệ thống giao thông, điện, nước và hạ tầng kỹ thuật với mục tiêu bàn giao đất, đưa người dân đến nơi ở mới trước mùa mưa bão.
Cuộc đại di dời khoảng 950 hộ dân vùng hạ du sông Ba vì thế không chỉ là cuộc chuyển nhà lớn nhất từ trước đến nay, mà còn đánh dấu sự chuyển đổi trong tư duy ứng phó với thiên tai: từ bị động sơ tán sang chủ động phòng ngừa; từ bảo vệ tính mạng trước mắt đến kiến tạo những cộng đồng dân cư an toàn, có sinh kế ổn định và phát triển bền vững.
Rồi đây, khi những khu tái định cư hoàn thành, những đứa trẻ lớn lên trên vùng đất mới có thể sẽ không còn phải thức giấc giữa đêm vì tiếng gọi chạy lũ, không còn chứng kiến cảnh cha mẹ tất tả chuyển từng bao lúa, từng vật nuôi lên nơi cao để tránh nước.
Với hàng trăm hộ dân vùng hạ du sông Ba, đó không chỉ là cuộc chuyển nhà, mà là khởi đầu của một cuộc sống bình yên hơn, nơi mùa mưa sẽ không còn là nỗi ám ảnh.
