Bác sĩ chuyên khoa 2 Huỳnh Tấn Vũ, Đơn vị Điều trị Ban ngày, Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM - cơ sở 3 cho biết, chà là có tên khoa học Phoenix dactylifera L. thuộc họ cau (arecaceae). Bộ phận dùng là quả chín. Quả chà là khi chín trải qua các giai đoạn phát triển với sự thay đổi rõ rệt về độ ẩm và hàm lượng đường. Dạng thương mại phổ biến nhất là giai đoạn quả khô hoặc được sấy dẻo, có màu nâu sẫm, độ ẩm thấp giúp bảo quản tự nhiên lâu dài.
Phân tích hóa lý cho thấy chà là là một kho tàng vi chất. Trong đó hàm lượng carbohydrate (70-80%) với chủ yếu là đường đơn dễ hấp thu. Chà là chứa cả chất xơ hòa tan và không hòa tan. Loại quả này cũng rất giàu khoáng chất như kali, magie, đồng, và selen. Hợp chất hoạt tính sinh học polyphenol và flavonoid giúp chống oxy hóa, kháng viêm, các beta-carotene (tiền chất Vitamin A), tannin tạo vị chát nhẹ ở quả tươi, có tính kháng khuẩn.
Theo bác sĩ Vũ, chà là mang lại 6 tác dụng dược lý nổi bật.
Cung cấp năng lượng tức thời và bền vững
Với hàm lượng đường tự nhiên cao, chà là giúp phục hồi Glycogen dự trữ nhanh chóng sau khi vận động hoặc làm việc trí óc căng thẳng. Khác với đường tinh luyện, sự hiện diện của chất xơ trong chà là làm chậm quá trình giải phóng đường vào máu, giúp duy trì mức năng lượng ổn định, tránh hiện tượng "hạ đường huyết phản ứng".
Cải thiện chức năng tiêu hóa
Chất xơ không hòa tan trong chà là hoạt động như một chất nhuận tràng tạo khối, kích thích nhu động ruột và ngăn ngừa táo bón. Đồng thời, chất xơ hòa tan và các hợp chất polyphenolic đóng vai trò là prebiotics, nuôi dưỡng hệ vi sinh vật có lợi trong đường ruột.
Hoạt tính chống oxy hóa
Chà là có chỉ số ORAC - khả năng hấp thu gốc tự do cao hàng đầu trong các loại quả khô. Các chất chống oxy hóa này bảo vệ tế bào khỏi stress oxy hóa, giảm nguy cơ mắc các bệnh thoái hóa thần kinh (alzheimer) và ung thư.
Bảo vệ sức khỏe tim mạch
Hàm lượng kali cao và natri thấp giúp giãn mạch, hỗ trợ kiểm soát huyết áp. Các nghiên cứu cho thấy tiêu thụ chà là còn giúp ức chế quá trình oxy hóa LDL-cholesterol, giảm nguy cơ hình thành mảng xơ vữa động mạch. Người khỏe mạnh: 2 - 4 quả/ngày (tương đương 20-30 g). Người cần phục hồi năng lượng: Có thể dùng nhiều hơn nhưng cần chia nhỏ bữa.
Hỗ trợ kiểm soát đường huyết
Mặc dù rất ngọt, chà là có chỉ số đường huyết (GI) ở mức thấp đến trung bình (GI = 42-55, tùy giống). Điều này có nghĩa là khi ăn với lượng vừa phải, chà là không gây tăng đường huyết đột ngột. Đây là lựa chọn thay thế đường tinh luyện an toàn hơn cho người có rối loạn chuyển hóa nhẹ.
Tác dụng đặc biệt trên thai kỳ
Đây là lợi ích độc đáo được y văn ghi nhận. Nghiên cứu cho thấy phụ nữ mang thai tiêu thụ chà là trong 4 tuần cuối thai kỳ có tỷ lệ chuyển dạ tự nhiên cao hơn và thời gian chuyển dạ ngắn hơn. Cơ chế giả thuyết: Các axit béo và hợp chất trong chà là có thể bắt chước tác dụng của oxytocin và tăng độ nhạy cảm của tử cung, hỗ trợ quá trình làm mềm cổ tử cung.
Lưu ý khi sử dụng và chống chỉ định
Để đạt hiệu quả tối ưu mà không gây tác dụng phụ, bác sĩ Vũ khuyến nghị nên ăn kèm chà là với các nguồn protein hoặc chất béo lành mạnh (hạnh nhân, óc chó, sữa chua). Sự kết hợp này giúp làm chậm hơn nữa quá trình hấp thu đường.
Người tiểu đường: Tuy chà là có GI thấp, nhưng tải lượng đường huyết (GL) của chà là vẫn cao nếu ăn nhiều. Cần tính toán trong tổng lượng carbohydrate hằng ngày và hỏi ý kiến bác sĩ. Bệnh thận mạn tính: Do hàm lượng kali rất cao, người đang phải hạn chế kali (suy thận) cần tránh dùng nhiều chà là để ngăn ngừa biến chứng rối loạn nhịp tim. Chà là chứa nhiều sulfites (nếu sấy công nghiệp) và fructose, có thể gây đầy bụng ở người mắc hội chứng ruột kích thích hoặc không dung nạp fructose.
"Quả chà là là minh chứng hoàn hảo cho sự giao thoa giữa kinh nghiệm dân gian và khoa học hiện đại. Với 6 lợi ích sức khỏe đã được kiểm chứng, từ hỗ trợ tim mạch, tiêu hóa đến thai kỳ, chà là xứng đáng có một vị trí trong thực đơn lành mạnh. Tuy nhiên, chìa khóa để khai thác kho thuốc này nằm ở sự điều độ và thấu hiểu thể trạng cá nhân", bác sĩ Vũ lưu ý.
Theo Lê Cầm (TNO)
